mmmmmmmmmmmmmmmm mm mmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmm
   

TAAL EN CULTUUR

     
   

Introductie

§ 1. Hebreeuws, Jiddisch en Ladino


§ 2.
Traditie en identiteit > klik

§ 3.
Cultureel palet > klik
x

x gronings jodendom

x taal en cultuur

x religie

x winsums jodendom

x de begraafplaats

x tweede wereldoorlog
 
hebreeuwse tekst ingang synagoge winsum
     
   

INTRODUCTIE

   

' Hoe mooi zijn uw tenten Jacob, hoe mooi uw woningen Israël '

. leeswijzer

.
.
.
.
.
.

 

Bij de restauratie van de voormalige synagoge van Winsum in 2010/2011 is uitgegaan van de oorspronkelijke bouwvorm van 1879. De officiële openingshandeling door de heer J.C. Regtien, bestuurslid van de Stichting Behoud Synagoge Winsum, bestond uit de onthulling van de uit steen gehouwen Hebreeuwse tekst boven de ingang van de synagoge. Deze tekst uit Numeri 24:5 kwam op meer synagogen in de regio voor, zoals bijvoorbeeld ook in de sluitsteen van Leens, die inmiddels een plaatsje heeft gekregen temidden van de Joodse grafstenen op de Joodse begraafplaats van Leens aan de Achtervalge 2a. Zo doet, sinds de komst van de eerste Joden naar Winsum in de tweede helft van de 18e eeuw, ook in deze regio de Hebreeuwse taal mondjesmaat z'n intrede in de publieke ruimte. Niet alleen in en om grote en kleine synagogen, maar ook bij Joodse begraafplaatsen in stad en ommeland is het Hebreeuwse schrift te vinden.

In §1 wordt ingegaan op op de taal die de Joodse inwoners van Winsum hebben gesproken. Naast het Hebreeuws, hun 'heilige taal', werd in het begin vooral Jiddisch gesproken, hun taal van 'alle dag', en sommigen weten er ook al gauw een mondje Gronings door te mengen. In §2 en §3 staan de Joodse traditie en identiteit vóór en ná de oorlog centraal. Evenals de veelkleurige Joodse cultuur, die zich niet gebonden weet aan streek of land. Toch doet ook een land of streek van herkomst er natuurlijk toe, zonder betekenis is dat nooit.
x

     
   
sluitsteen synagoge leens m < .
De sluitsteen van de synagoge .
in Leens, die na de oorlog .
temidden van de staande Joodse .
grafstenen op de Joodse .
begraafplaats van Leens is gelegd. .
< .
. >
.Na een intentensieve restauratieperiode kunnen in
. het voorjaar van 2011 de deuren van de voormalige
. synagoge weer open. Boven de deuren bevindt zich de
. sluitsteen met de Hebreeuwse tekst van Numeri 24:5.
. Na het openingsprogramma, dat tot de zomer duurt,
. moet de syangoge zich weer een plekje verwerven
. in het dagelijks leven van Winsum. Naast een
. centrum voor herinnering van het vooroorlogse
. Joodse leven in de regio Noordwest Groningen zal
. het voortaan ook gaan dienen voor educatief en
. sociaal-cultureel gebruik.
. >
m ingang synagoge winsum
   

x
§1. HEBREEUWS, JIDDISCH en LADINO

   

Hebreeuws

.
.
.
.
geen klinkers
.
.
.
.

.
.
.
.
.
.
.
van rechts naar links
.
.
.
.
.
..
.
.
.
.
.
eerbied
  Hoewel het Hebreeuws al eeuwenlang een 'dode taal' is die voor de dagelijkse communicatie niet meer gebruikt wordt, is dit wel altijd de taal gebleven waarin de joodse godsdienst wordt onderwezen. Hebreeuws is verwant aan andere Semitische talen, zoals het Arabisch en het Aramees. Het Hebreeuwse alfabet kent geen klinkers, alleen medeklinkers. Het begint met de letter 'alef' en eindigt met de letter 'tav'. Binnen het 'klassieke Hebreeuws' is de taal van de Thora de oudste variant. 'Modern Hebreeuws', of Ivriet, is de taal van het moderne Israël. Het verschil tussen 'modern' en 'klassiek' Hebreeuws is niet zo groot, maar de zinsconstructies zijn vaak anders. Je kunt dat verschil vergelijken met het verschil tussen Middeleeuws en hedendaags Nederlands. Een Middeleeuwse tekst kunnen wij niet zomaar begrijpen. Dat vereist studie. Bovendien vind je in oude talen natuurlijk veel minder woorden dan in talen die we tegenwoordig gebruiken omdat er in de loop van tijd veel meer begrippen zijn ontstaan.

De schrijfwijze van het Hebreeuws is voor ons begrip van achter naar voren en van rechts naar links. Dit laatste komt voort uit het beeldschrift, waar de taal uit ontstaan is. Zo betekent de eerste letter 'alef' bijvoorbeeld 'ossenkop'. Dit is afgeleid van een oudere vorm van het Semitisch schrift, waarbij de tekening van een ossenkop werd gebruikt. Later werd dit de de alef. De alfa uit het Griekse alfabet is hiervan afgeleid, net als onze letter 'a'. Men tekende dus de 'a'-klank als een ossenkop omdat het woord alef met een 'a'-klank begint. Zo ook bij de andere letters van het alfabet. De tweede letter, de 'beet', betekent 'huis' en zo tekende men voor de 'b'-klank een huis.

Een bijzondere vermelding betreft nog de tweede letter van het Hebreeuwse alfabet, de letter 'beet'. Deze letter betekent 'huis' en heeft de eer om de eerste letter van de Thora te mogen zijn. Bij het lezen uit de Thora wordt er uit eerbied voor de Thora een zogenaamde 'jat' gebruikt. Dit is een aanwijsstokje (vaak van zilver) in de vorm van een hand. (Het Hebreeuwse woordje 'jat' betekent namelijk 'hand' en komt in die vorm ook in verschillende Nederlandse uitdrukkingen voor.)
x
. voorblad gebedenboek (voor ons
. begrip achter in het boek)
 
voorblad gebedenboek de vries, winsum
     
   

Jiddisch

.
.
.

.
.
loshn asjkenaz

  Veel Joodse Nederlanders spraken onderling 'Jiddisch'. Dit is een Germaanse taal die nog steeds over de hele wereld gesproken wordt, met name in Joodse gemeenschappen in Amerika, Antwerpen, Engeland en Israël. De taal is rond de 10e eeuw in het Rijnland ontstaan en de naam is afkomstig van het Duitse woord 'Jüd'. Zelf noemden de Joden hun taal 'Loshn Asjkenaz', de taal van de Asjkenazim (Joden uit Oost- en Midden-Europa). Veel Hebreeuwse en Aramese woorden die in het Jiddisch voorkomen, zijn ontleend aan de heilige boeken van de Joden, de Thora en de Talmoed. Het Jiddisch wordt net als het Hebreeuws van rechts naar links geschreven en ook met Hebreeuwse letters. Taalkundig is het Jiddisch echter niet aan het Hebreeuws verwant.

In de stad Groningen wordt de taal tot het midden van de 19e eeuw nog veel gesproken, maar gaat dan langzaam maar zeker verdwijnen. Op het platteland blijft het Jiddisch, met name onder de ouderen, nog lang in gebruik.
x
   

Ladino

.
.
.
sefarden
.
.
.
.

.

. katholieke heerschappij
.
.
.
.

.

. oude traditie herleeft

  Een andere, ook in Nederland goed herkenbare, Joodse groepering met een eigen taal en cultuur betreft de Joden die in de 16e eeuw vanuit Zuid-Europa vluchtten en vaak via Antwerpen, Londen of Emden naar Amsterdam trokken. Zij heten Sefarden of Sefardim en zijn veelal gericht op handel over zee. In tegenstelling tot de de Asjkenazim vestigen zij zich niet op het platteland, maar vrijwel alleen in Amsterdam. De bloeitijd van hun cultuur ligt in de vroege Middeleeuwen in het Ottomaanse rijk. In de 8e eeuw, als de Moren (moslims) Spanje overheersen, zijn joden en katholieken vrij om hun eigen geloof te belijden. Op literair gebied is dit een bloeiperiode van Ladino, de voertaal van deze 'Sefardische' Joden. Onder de latere katholieke heerschappij (vanaf eind 15e eeuw) worden deze Sefardim in Spanje gedwongen om te vluchten, als zij zich niet tot het katholicisme bekeren. Dit is het begin van de wereldwijde omzwervingen van de Zuid-Europese Joden. Aanvankelijk hebben zij op hun vlucht veel van hun eigen cultuur verloren, maar een aantal jaren later strijken ook de Asjkenazim vanuit Midden- en Oost-Europa in Amsterdam neer. Zij brengen wel hun eigen cultuur mee naar ons land en onder hun invloed pakken ook de Sefardim in Amsterdam stapsgewijs hun. oude tradities .weer op. Op het Noord-Nederlands Jodendom heeft deze groepering in directe zin niet zoveel invloed gehad, maar achternamen als die van de families Cardozo, Da Cunha, d'Ancona, Da Silva, Granaada, Italie, Italiander, Pinto, Spanjaard, Valensa en van Zuiden komen ook hier wel voor.
x
     
. nummeri 24:5   hebreeuwse tekst ingang synagoge winsum
     
     
    § 1. Hebreeuws, Jiddisch en Ladino

§ 2. Traditie en identiteit > klik

§ 3. Cultureel palet > klik


terug naar de homepage > klik
     
   
the old olive
. The Old Olive .
Robert Rosenberg
(col.de Boks)
     
   

.
met medewerking van:
.
- dhr. Theo Mol

. bronnen: .

. - uitgaven St. Een Joodse Erfenis .
. - uitgaven De Vey Mestdagh Stichting.
. - diverse websites, zie menu links
.