mmmmmmmmmmmmmmmm mm mmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmm
   

RELIGIE

     
   

Introductie

§ 1. Hemel, aarde en heilige boeken
> klik

§ 2.
Ringsynagoge Winsum

m

x gronings jodendom

x taal en cultuur

x religie

x winsums jodendom

x de begraafplaats

x tweede wereldoorlog
  taadruk, onderwijsproject 2012
    . Taaldrukproject 'Vrijheid geef je door' van onderwijsprogramma Tikoen Olam, april 2012, .
. expostie gemeentehuis Winsum .
     
     
   

§2. RINGSYNAGOGE WINSUM

   

Huizen van samenkomst en rituele reiniging

.
.
.
.

.
.
.
een vroege kille voor winsum
.
.
minjan
.

.
.

.

.

.
.
.
.
.
.

.
.
de rituele onderdompeling

 

Vanaf het moment in onze vaderlandse geschiedenis waarop Prins Willem van Oranje terugkeert naar Nederland, krijgt 'vrijheid van godsdienst' ook voor de joods religieuze bevolking in ons land in praktisch-organisatorische zin vorm en inhoud. Er komt een landelijke indeling in zogenaamde ringsynagogen tot stand, die overeenkomt met de indeling in provincies. Dit vindt plaats in de periode 1814-1821. In de provincie Groningen is Winsum de eerste gemeente waar voldoende joden bijeen zijn om een eigen 'Israëlitische Gemeente', een zogeheten 'kille' te vormen. Wat betreft het houden van joodse erediensten, is een eerste vereiste dat er voor de religieuze samenkomsten altijd een 'minjan' aanwezig moet zijn. Zo'n minjan bestaat uit een groep van minimaal tien joodse mannen van 13 jaar of ouder. In de beginnende joodse gemeenschappen op het platteland was zo'n minjan lang niet altijd haalbaar. In Winsum lukte het kennelijk wel, want er moeten al rond 1810 joodse erediensten gehouden zijn. Daarbij tellen dan ook de twee joodse slagers uit Baflo mee voor het verkrijgen van minjan. In 1813 is er ook al sprake van een huissynagoge in Obergum, waarschijnlijk gevestigd in het huis van Izaäk Marcus van Berg aan het Winsumerdiep in de Oosterstraat. Het woord synagoge betekent letterlijk 'huis van samenkomst'. Dergelijke samenkomsten vinden wekelijks plaats tijdens sjabbat. De eredienst op de zaterdagmorgen vormt daarbij het hoogtepunt. Sjabbat wordt verder in huiselijke kring gevierd. Dit begint al op vrijdagavond na zonsondergang en eindigt op de zaterdagavond na zonsondergang.

Overigens is voor de vitaliteit van een Joodse gemeenschap de aanwezigheid van een heilig bad of. mikwe , nog belangrijker dan de aanwezigheid van een synagoge, waarvoor zonodig in elke ruimte een al dan niet tijdelijk onderkomen kan worden gecreërd. Het minjan en de aanwezigheid van de Thora zijn voor het houden van religieuze bijeenkomsten de meest noodzakelijke voorwaarden. Het mikwe moet echter aan veel meer eisen voldoen. Er moet 'levend water' naar toe kunnen stromen (regen-, bron- of rivierwater). Er moeten zeven treden zijn waarlangs men kan afdalen in een bad dat minimaal 2.20 meter diep is en verder ook voldoende ruimte biedt voor de volledige vrije onderdompeling. Joodse mannen gebruiken het mikwe vaak alleen voor zij gaan trouwen en wanneer zij taken in de synagoge vervullen. Maar een man mag niet samen met zijn vrouw slapen vanaf haar menstruatie tot na haar rituele reiniging in het mikwe, waarmee haar periode van 'onreinheid' wordt afgesloten. In de praktijk maken vrouwen tijdens hun vruchtbare leven dus veel vaker gebruik van het mikwe dan mannen, maar doen dit mede in het belang van hun mannen en het harmonische samenzijn. Hoe er aan het gebod van de heilige onderdompeling in Winsum is vormgegeven blijft overigens nog onduidelijk.
x

    sjabat in jacobijnenhuis winsum
. 2004, een inleiding over de sjabbat in huiselijke kring tijdens de viering van het .
. twaalf-en-een-halfjarig bestaan van Stichting Een Joodse Erfenis
.

.
.
een reglement uit 1817
.

.
.
.
.

. een nieuwe synagoge
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.

. verlies religieuze functie
.
.
.
.

.
.
.

.

.

.

.

.
.
.

.
.
actie voor behoud

 

x
Het Huishoudelijk Reglement voor de Ringsynagoge Winsum uit 1817 is bewaard gebleven en gepubliceerd. Het toont allerlei interessante details, zoals boetes voor ongewenst gedrag, ongepaste kleding en vroegtijdig vertrek en gedragsregels voor na het overlijden van een van de gemeenteleden. Vanaf circa 1834 is er een huissynagoge bekend aan de Westerstraat 21. Ulrum-Leens mag in 1877 een zelfstandige joodse gemeente vormen, maar op dat moment heeft dit nog geen grote invloed op de omvang van ring Winsum. In 1879 wordt de nieuwe synagoge gebouwd aan de Schoolstraat. Deze nieuwe synagoge, of 'sjoel' in het Jiddisch, zal ruim vijftig jaar dienen als centrum van Joods leven in Noordwest Groningen. Bij de aanvankelijke plannen voor nieuwbouw hoorden ook een onderwijslokaal, een onderwijzerswoning en een badhuis, maar door geldgebrek kon dit niet gerealiseerd worden. De kleine inpandige mikwe in de synagoge aan de Schoolstraat wekt meer de indruk een 'touwel'-mikwe te zijn geweest, die geschikt was voor het ritueel onderdompelen van nieuw vaatwerk en het Pesach-servies. In de 20e eeuw, als het vervoer van en naar Groningen eenvoudiger wordt, gaan de Joodse vrouwen van Winsum waarschijnlijk meer gebruik maken van mikwes in de stad. We moeten ons het vooroorlogse jodendom in de mediene (op het platteland) over het algemeen voorstellen als orthodox georiënteerd. Het. zionisme .krijgt enige invloed in de stad Groningen, maar vindt weinig weerklank in het achterland.

Door vertrek van jongeren naar stedelijk gebied en door. ontkerkelijking .is het aantal religieuze joden aan het begin van de dertiger jaren van de 20e eeuw in Winsum zo sterk afgenomen, dat de synagoge zijn religieuze functie verliest. De heilige Arke wordt dan verwijderd en het gebouw wordt in gebruik genomen als vakbondsgebouw en buurthuis. In juli 1940 wordt het verkocht aan de. Moderne Winsumer Bestuursbond .en komt zo na de oorlog in eigendom van de FNV. In 1948 is Simon Benninga uit Eenrum als bestuurslid en enige overlevende van de kille Winsum betrokken bij de definitieve opheffing van de Joodse Gemeente. Simon trouwt opnieuw en verhuist naar Amsterdam. Het joods religieuze leven in de Noordwest Groningen eindigt daarmee. De enkele Joden die zich hier na de oorlog vestigen richten zich op het Joodse leven in de stad Groningen, waar de geminimaliseerde. joodse gemeenschap .zich weer voorzichtig herstelt.

In 1964 volgt in Winsum een grondige verbouwing van de voormalige synagoge, die dan inmiddels het N.A. de Vriesgebouw heet. Daarbij gaat de nog resterende oorspronkelijke inrichting grotendeels verloren en er komt een uitbouw aan de noordzijde met een kleine keuken voor de buurthuisfunctie. In 1993 wordt aan de oostzijde een monument geplaatst ter nagedachtenis aan de omgekomen Winsumer Joden, maar als het gebouw in het begin van de 21e eeuw in verval raakt wordt het voor publiek gesloten. Na een grootscheepse actie voor behoud volgt in 2010/2011 onder het eigenaarschap van Stichting Behoud Synagoge Winsum een grootscheepse restauratie, waarbij wordt teruggekeerd naar de bouwvorm van 1879 en de naam N.A. de Vriesgebouw komt te vervallen. De voormalige synagoge gaat dan dienen als centrum voor herinnering en educatie met betrekking tot het vooroorlogse Joodse leven in de regio Noordwest Groningen en is weer beschikbaar voor passende sociaal-culturele activiteiten in de regio.
x

   

Joods godsdienstonderwijs en priesterlijke waardigheid in Winsum

   

Op het platteland worden verschillende functies van de Joodse gemeenschap vaker door één en dezelfde persoon vervuld. Ook moest men soms tevreden zijn met minder goed geschoolde voorgangers. Om aan de synagogale taken te kunnen voldoen, moest er naast de bestuurders van de kille ook een rabbijn of rebbe (voorganger/onderwijzer) zijn, een voorzanger (chazan) , sjofarblazer en 'kousjer snijder' (ritueel slachter). Het Joodse godsdienstonderwijs betrof les in Hebreeuws, geschiedenis van het Joodse volk en kennismaking met enkele religieuze teksten, onder andere voor het opzeggen van psalmen. De lessen werden buiten de gewone schooltijd gegeven, want in Winsum gingen de Joodse kindren naar de Openbare Lagere School aan het dorpsplein (huidige bibliotheek). Namen die in dit verband genoemd moeten worden, zijn die van Emanuel Levie Garson (1769-1849), Eliazer Josephs de Haan (1791-1849) en Asser Izaäks Italie, die in 1830 in Meppel geboren is. Hij is de zoon van voorzanger, godsdienstonderwijzer Izak Jacobs Italie uit Amsterdam. In 1857 vertrekt hij naar Uithuizen, maar blijft dan nog in de regio actief. Over wie nadien de onderwijstaak in Winsum op zich nam is weinig bekend, maar mogelijke hadden ook de hieronder genoemde rebbes daar een taak in.
x

. twee kleinzonen van
. emanuel levie garson
 
minko garson
jozef garson
   

. Minko Garson (1874-1923), geboren te Winsum, .
. gehuwd, hoofdconducteur bij de spoorwegen, .

. drie kinderen, gestorven te Den Helder .

. Jozef Garson (1880-1942), geboren te Winsum, .
. ongehuwd, slager, veehandelaar en hulpober,
.

. vermoord in Auschwitz .

     

. oral history
.
.
.
.
.

.
.
.
.
priesterlijke waardigheid
.

  Een naoorlogs lokaal oral history-onderzoek levert drie namen op van Winsumser rabbijnen of rebbes: Izaäk Goldsmith (1838-1918), Haiman van Berg (1842-1924) en Abraham de Vries (1848-1933) Alle drie zullen zij hun. bar mitswa .gevierd hebben in de nieuwe huissynagoge aan de Westerstraat. Goldsmith trouwt in 1860 in Veendam, Van Berg in 1870 in Leek en in 1876 volgt een tweede huwelijk in Dwingelo. Abraham de Vries trouwde in 1878 te Winsum, nog juist voor de ingebruikneming van de nieuwe synagoge aan de Schoolstraat. Hij is de enige van de drie genoemde rebbes, van wie we met zekerheid kunnen zeggen dat hij daadwerkelijk een van de religieuze leiders van de Joodse Gemeente Winsum is geweest. Zijn grafsteen op de Joodse begraafplaats toont namelijk twee zegende handen, als teken van zijn priestelijke waardigheid.
x
. de laatste rebbe van winsum
  rebbe abraham de vries
In de Tweede Wereldoorlog geeft Comprecht de Vries, de zoon van rebbe Abraham de Vries, een cassette met vijf gebedenboeken uit het huis van zijn vader aan zijn buurman, de dominee van de Obergumerkerk. Bij buurman zouden de boeken veilig zijn. Ook de mezoeza (kokertje met heilige tekst) die aan de deurpost van de buitendeur van het ouderlijk huis was bevestigd, wordt in bewaring gegeven. Natuurlijk hoopt Comprecht weer terug te keren naar Winsum als de oorlog voorbij is, maar zo is het allemaal niet gegaan. Door het vernietigingsprogramma van Nazi-Duitsland overleefde geen van de Winsumer Joden de Tweede Wereldoorlog. Toch komt aan het eind van de 20e eeuw de casette met de Hebreeuwse gebedenboeken
.
.
. in de vitrine
  en de mezoeza weer uit de erfenis van dominee tevoorschijn en via diens dochter weer terug naar Winsum. De vijf boeken en de de wat roestige mezoeza liggen sindsdien ter bezichtiging in de vitrine in de voormalige synagoge van Winsum.
x
   

Tikoen Olam, nieuwe start voor oude sjoel

.
.
amandelboom
.
.
.
.
.

.

.

.
.
.
.

.
.

.
.
.
.
.
.
.

.
. werken in en om de sjoel

.
.
.
filosoferen kun je leren
.

. verplaats je in de ander

 

In de zomer van 2010 begint de restauratie van de oude synagoge en in oktober van dat jaar wordt ter afsluiting van onderwijsprogramma Tikoen een jonge amandelboom in de synagogetuin geplant. Met de nodige fantasie herkennen sommigen in de 'zachtroze wolk' bovenin een bloeiende amandelboom een menora. Inderdaad doet de zevenarmige kandelaar kwa vorm wel aan een gestyleerde boom denken, maar daar blijft het bij. De Thora beschrijft hoe het bloeiende hout van de amandel de uitverkiezing heeft gebracht van de. stam Levi .(en langs die lijn ook van Mozes' welbespraakte broer Aäron) voor de dienst aan de tempel(/synagoge). Dat levert een andere betrokkenheid op. Toch herinnert de nog jonge 'N.A. de Vries-amandelboom' in de tuin van de oude Winsumse sjoel nu ook buiten het gebouw aan het joods religieuze leven van weleer en dat is zeker in lijn met het doel waarmee het bestuur van de Joodse Gemeente Winsum destijds de grond náást de synagoge heeft aangekocht.

Eind april 2011 vindt de officiële opening van de gerestaureerde synagoge plaats. Muzieklessen en een aantal sociaal-culturele activiteiten gaan al na de zomervakantie van start en begin november zijn er gespreksrondes in de sjoel met buurtbewoners in het kader van de landelijke. Dag van de Dialoog .over het thema 'Wat beweegt je?' In de opstartfase is ook een vervolg-onderwijsprogramma in gang gezet onder de naam 'Tikoen Olam'. Die titel verwijst naar de joodse opdracht om in de loop van de individuele levenswandel binnen de eigen mogelijkheden en beperkingen een persoonlijke bijdrage te leveren aan het 'verbeteren van de wereld'. In onderwijsproject Tikoen Olam (2011/2012) onderzoeken we die opdracht in een vertaling naar drie deelaspecten:

mm- betrokkenheid (twee. ambassadeursscholen .gaan, na een mimevoorstelling van
mnn Martin Forget de gebruiksmogelijkheden van het gebouw onderzoeken en er
mnn exposities van leerlingenwerk inrichten);
mm- het scherpen van de geest in. filosofisch groepsgesprek .(de groepen 7/8 van twee

mnn basisscholen leren in de sjoel onder professionele leiding filosoferen);

mm- herinneren, inleven en uitdrukking geven aan het jaarthema. Vrijheid geef je door
mnn (de groepen 7/8 van tien basisscholen werken rond 4/5 mei 2012 in een speciaal

mnn daarvoor ingericht taaldrukatelier mee aan de realisatie van een gezamenlijke
mnn expositie in het gemeentehuis van Winsum).
x

    Het Tikoen Olamproject in de Winsumse sjoel heeft geleerd dat de multifunctionaliteit het gebouw minder goed inzetbaar maakt voor onderwijsactiviteiten of exposities gedurende het schooljaar. Voor scholen in het buitengebied kan ook de afstand een nadeel zijn. De mogelijkheden die overblijven ten aanzien van het grotendeels immateriële erfgoed betreffen de 4/5 mei-projecten, ontvangst en rondleiding of werken op de eigen school aan de hand van de. leskist , de film over. Sophia , het digitaal beschikbare materiaal van de. regionale Joodse erfenis .of de. Casus Winsum .van de Groninger Archieven.
x


.

 
.
synagoge winsum, 1964. n.a. de vriesgebouw na verbouw in 1964 .
dag van de dialoog 2011 in synagoge winsum
. 2011, praten over 'wat je beweegt' .
sleutel synagoge winsum, martin forget
. 2011, ambassadeursschool krijgt de sleutel .
.
amandelboom tuin synagoge winsum
. voorjaar 2012, de eerste bloei van de 'n.a. de vries-amandelboom' .
     
     
     
    § 1. Hemel, aarde en heilige boeken > klik

§ 2. Ringsynagoge Winsum


terug naar de homepage > klik
     
   
collectie hogelandmuseum warffum
    . col. openluchtmuseum .
. Het Hoogeland, Warffum .