mmmmmmmmmmmmmmmm mm mmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmm
   

WINSUMS JODENDOM

     
   

Introductie > klik

§ 1. Vooroorlogs Jodendom in Winsum, opkomst, bloei en neergang
> klik

§ 2.
Vijf families, bestuurders van het eerste uur
x
I. Izaäk Marcus van Berg
II. Izaäk
Nathans de Vries

§ 3.
Vijf families, geestelijk leiderschap > klik
x
III. Levie Lazarus de Vries
IV. Emanuel Levie Garson
V. Jacob Philippus Goldsmith

m

x gronings jodendom

x taal en cultuur

x religie

x winsums jodendom

x de begraafplaats

x tweede wereldoorlog
  mm
havenstraat 16
x
   

§ 2. VIJF FAMILIES

bestuurders van het eerste uur

     
   

x
Familie I : Izaäk Marcus van Berg en nakomelingen
x
1774-1940

    x
De familie Van Berg vestigt zich in 1774 in Obergum. De aanname van de achternaam 'Van Berg' is van later datum. De vader van Izaäk Marcus van Berg komt na de dood van zijn vrouw ook naar Winsum. Zijn naam is Marcus Sekkel, zijn achternaam wordt nergens genoemd. Marcus Sekkel wordt rond 1719 geboren en sterft in 1808 in Obergum. Zijn zoon Izaäk Marcus neemt in Winsum in het begin van de 19e eeuw de achternaam 'Van Berg' aan. Zijn broer Hartog Marcus (1761-1837) neemt in die zelfde periode te Loppersum de achternaam 'Van der Klei' aan. Zo is bijvoorbeeld ook de Winsumse Sophia de Vries-van der Klei een nakomeling van Marcus Sekkel en zijn jongste zoon Hartog Marcus der Klei.
x

.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
izack jonathan van berg
. begin jaren '30 v/d 20e eeuw
.
.
.
> generatie 3 <
.
.

.
.

.
.. oosterstraat 16/14
. westerstraat 21 en
. schoolstraat 24
. > generatie 4 <

.
.
.
..
.

..
. havenstraat 16
.
. > generatie 5 en 6 <
.
.

.
.
.
.

.

.
.

.
.
.
.

.
.

.

.

. de oorlog overleefd, maar hoe?
.
.
.

 
izack van berg portret
 

Van de opeenvolgende generaties Van Berg die in Winsum-Obergum zijn geboren en opgegroeid, noemen we:
1. Izaäk Marcus van Berg x
(1754-1829)
2. Benjamin Izaäks van Berg x
(1776-1849)
3. Meijer van Berg x
(1808-1869)
4. Haiman van Berg x
(1842-1924) .>
5. Izack Jonathan van Berg x
(1885-1942)
6. Frederika van Berg x
(1925-1942)

x
Alle mannen in deze familielijn zijn slager/veehandelaar. Veelal gaat het bij die handel om schapen, geiten en kippen, maar met name Meijer van Berg (1808-1869) staat te boek als koopman (inlands kramer) in kalveren. Daarnaast zijn de eerste vier generaties Van Berg ook actief betrokken bij het bestuur van de Joodse Gemeente of 'kille' Winsum, die in de periode tussen 1853 en 1870 verder verzelfstandigt onder de nieuwe naam: 'Nederlands Israëlitische Gemeente Winsum (Gr)'. Al vanaf 1813 is er Winsum sprake van een 'huis van samenkomst' (huur 31 gulden per jaar). Waarschijnlijk gaat het daarbij om een ruimte in het huis van Izaäk Marcus van Berg, volgens de oude straatnummering huisje 3 in de Oosterstraat, nu nummer 16/14. Rond 1834 neemt men een huissynagoge in het pand aan de Westerstraat 21 in gebruik en in 1876 volgt de aankoop van grond aan de Schoolstraat voor nieuwbouw van een synagoge. In de koopakte wordt o.a. ook de naam 'Van Berg' genoemd. De vierde generatie, Haiman van Berg, komt hiervoor in beeld. Hoewel nergens schriftelijk vastgelegd, wordt Haiman ook wel genoemd als rebbe van de gemeenschap.

Na de dood van de eerste Van Berg, Izaäk Marcus, gaat zijn dochter Anna (1789-1863) met haar man, Izaäk Berends de Jonge (1784-1859), het huis aan de Oosterstraat 14/16 wonen. Ook schoonzoon Izaäk de Jonge is nauw betrokken bij het wel en wee van de Joodse Gemeente en staat al vanaf de officiële erkenning in 1816 te boek als 'ouderling'. De latere Van Bergs betrekken het huis aan de Havenstraat 16 (zie foto bovenaan de pagina), tot dan toe eigendom van Levie Lazarus de Vries. De laatste 'Van Bergs' die in Winsum zijn geboren en getogen, zijn Izack Jonathan en zijn dochter Frederika, die 'Rika' werd genoemd. Ook dit gezin woont in de Havenstraat 16, maar in 1931 scheiden Izack en zijn vrouw Johanna van Gelder. Moeder en kind gaan dan in Groningen wonen en Izack komt in de kost bij caféhouder Haverkamp aan het eind van de Havenstraat (nu Chinees restaurant Golden House). In december 1934 sterft Izacks ex-vrouw Johanna van Gelder aan tbc. Dochter Frederika woont de laatste jaren voor de oorlog bij de broer van haar moeder, Leon van Gelder, die slager is aan de Meeuwerderweg te Groningen. Izack van Berg zet als kostganger bij Haverkamp zijn handel voort vanuit Winsum. Zijn vee staat achter het café aan de Havenstraat, tot hij in oktober 1940 als Jood geen handel meer mag drijven en brodeloos wordt.

Een halfbroer van Izack Jonathan van Berg, Meijer van Berg (1871-1955), is enig kind uit het eerste huwelijk van Haiman en woont na de dood van zijn moeder Leentje Aptroot, drie jaar samen met zijn vader bij de schoonfamilie in Leek. Vervolgens vestigt de familie zich opnieuw in Winsum. Net als Izack Jonathan wordt ook Meijer van Berg veehandelaar. Hij trouwt met zijn verre verwant Regina van der Klei uit Delfzijl, verhuist naar Groningen en later naar Amsterdam. Hij zal daar de Tweede Wereldoorlog overleven en kinderloos sterven te Bloemendaal. Hoe hij, zijn vrouw Regina en haar broer Henri Louis van der Klei met zijn beide zoons de Shoah overleven, is niet bekend. 'Daar werd thuis niet over gesproken', aldus een verklaring van een van de achternichtjes van oudoom Meijer.
mx
     
    x
Familie II : Izaäk Nathans de Vries en nakomelingen
x
1797-1940
.
.
.
.
.

. hoofdstraat-w 40
  x
Izaäk Nathans de Vries, geboren op 2 juli 1764, vestigt zich in 1797 vanuit Garnwerd met zijn vrouw Froontje van der Kamp in Winsum. Volgens de lijst met inwoners van Winsum-Obergum, gebaseerd op het kohier van omslag over de ingezeten van Winsum voor het jaar 1809, is Izaäk Nathans eigenaar van huis 31 te Winsum. Het gaat om een winkel in de Hoofdstraat-W, nu nummer 40 (tussen Centrumkerk en Spar). Hij pacht grond van de stad Groningen. In de periode voor zijn vestiging in Winsum is Izaäk Nathan al een bekende verschijning, die als rondtrekkend koopman tot in de verre omtrek langs de deuren gaat en handel drijft.

Van de opeenvolgende generaties noemen we:
generatie 1 Izaäk Nathans de Vries
(1764-1848)

generatie 2

Comprecht Izaäks de Vries

(1799-1867)

Nathan Izaäks de Vries

(1806-1846)

generatie 3 Jakob de Vries
(1843-1934)
Hartog de Vries
(1836-1908)
generatie 4 Michiel de Vries
(1888-1942)
Izaäk de Vries
(1890-1942)

Rebecca de Vries

(1876-1943)

Nathan de Vries
(1878-1924)
generatie 5 Israël de Vries
(1926-1943)
Sophietje de Vries
(1932-1942)
- -
Sophius de Vries
(1927-1942)
Jacob C. de Vries
(1935-1942)
.
.
> generatie 1 <
.

. jeudenplaetske in wetsinge
.
.
.
.
> generatie 2 <
 

x
Izaäk Nathans de Vries is (1764-1848) geboren in Harmen in Duitsland en staat bekend als een goed zakenman. Hij is ook synagogebestuurder en heeft in financieel opzicht veel voor de Joodse Gemeente betekend. In 1831 koopt hij op een veiling een boerenplaats in Groot-Wetsinge voor 2750 gulden. De grafstenen van Izaäks vrouw Froontje en van Izaäk komen beide op de Joodse begraafplaats aan de Moestsstraat in Groningen te staan omdat Winsum dan nog niet over een eigen Joodse begraafplaats beschikt. Izaäk Nathans oudste zoon Comprecht Izaäks de Vries (1799-1867) krijgt de leiding op de boerenhoeve in Wetsinge. Na de dood van Comprecht zet zijn vrouw, Roosje de Vries-Cohen (1816-1906), het landbouwbedrijf voort tot 1884. Dan verkoopt zij het op een veiling voor 24.000 gulden en woont haar laatste levensjaren in Delfzijl. Haar oudste zoon Jakob de Vries vertrekt al vijf jaar eerder naar Winsum.
x

. 'jeudenplaetske' te wetsinge   jeudenplaetsje, wetsinge, comprecht de vries
.
.
> generatie 2 <
.
.
.
> generatie 3 <
.
. hoofdstraat-w 40 en 44
  x
Nathan Izaäks de Vries
(1806-1846), de jongere broer van Comprecht, blijft als koopman in Winsum wonen op de locatie Hoofdstraat-W 40. Hij trouwt met Reintje Hartogs-Vos, maar sterft jong. Zijn weduwe, Reintje de Vries-Vos (1806-1900), blijft achter met het nog jonge gezin en drijft haar wolhandel onder de firmanaam 'Weduwe N.I. de Vries'. Zoon Hartog de Vries (1836-1908) die al jong zijn vader moet missen, breidt de zaak later uit en begint een vellenbloterij aan de Hoofdstraat-W (40 en 44). Zowel vader Nathan Izaäks als zoon Hartog zijn bestuurders van de Joodse Gemeente. Hartog is bovendien initiatiefnemer bij de bouw van de synagoge aan Schoolstraat. In zijn vellenbloterij werken tien arbeiders. Zij brengen de vellen met lorries naar het Winsumerdiep aan het begin van de Havenstraat, waar ze op vlotten worden gespoeld (locatie huidige Jeneverbrug) en vervolgens weer teruggaan naar de loods op Hoofdstraat-W voor verdere verwerking.
x

. > generatie 3 <
.
.
.
.
.

.
.
.
begin jaren 30, (r:) job de vries
. en (l:) sophia de vries-v/d klei
.col. joods historisch museum, amsterdam

 
 
sophia de vries
 
jakob de vries
 
   

.
schoolstraat 2
.
.

.
.
.
.

. oosterstraat 20

.
. tuinbouwstraat 15

  Slager Jakob de Vries (kortweg 'Job') en zijn vrouw Sophia de Vries-van der Klei trouwen in Appingedam in 1885. Ze wonen in de Schoolstraat op nummer 2 (hoek Oosterstraat) en hebben vier kinderen.
- In 1912 trouwt hun ouste dochter Rozette te Winsum met fotograaf Leman de Lange uit Groningen en krijgt drie kinderen: Grietje, Jacob en Louis.
- In 1921 trouwt hun jongste dochter Mina te Winsum met vleeskeurmeester Lazarus de Vries uit Sappemeer en gaat in Oss wonen. Zij krijgen twee zonen, Samuel en Jacob.
- In 1925 trouwt hun oudste zoon Michiel in Enschede. Michiel en zijn vrouw gaan in Winsum aan de Oosterstraat 20 wonen (schuin tegenover het ouderlijk huis op de hoek Oosterstraat/Schoolstraat). Zij krijgen twee zonen, Israël en Sophius.
- In 1931 trouwt hun jongste zoon Izaäk te Winsum met Ellie Oudgenoeg uit Leek. Zij betrekken het huis dat Job en Sophia in 1928 in de Tuinbouwstraat 15 hebben laten bouwen. Job en Sophia gaan dan in een kleiner huis in de Tuinbouwstraat 6 wonen.

Job is vooral bekend als uitvinder van de 'Oprechte Winsumer zalf' (Opwinza), een huismiddel dat van paardenvet is gemaakt en destijds veel aftrek had. In 1934 sterft Job, 90 jaar oud en wordt op de Joodse begraafplaats in Winsum begraven. Sophia gaat dan bij haar jongste dochter Mina in Oss wonen, waar men nog met regelmaat de syngoge kan bezoeken. Twee jaar later keert Sophia echter weer terug naar Winsum en gaat dan in huis bij het gezin van haar jongste zoon Izaäk wonen.
x
opwinza

. > generatie 4 <
.
.
.
.
.
> generatie 5 <
.
.

.
.

. 1925, michiel de vries en
. agatha de vries-van zuiden

 
michiel rn agatha de vries, winsum

Manufacturenhandelaar Michiel de Vries en zijn vrouw Agatha van Zuiden wonen bij hun winkel in de Oosterstraat. Agatha helpt in de winkel en Michiel gaat met koopwaar langs de huizen. Hun kinderen bezoeken de Openbare Lagere School aan het dorpsplein (nu bibliotheek) en gaan daarna naar vervolgonderwijs in de stad. De oudste zoon, die 'Issy' wordt genoemd, staat bekend als een knappe jongen die goed kan zingen.

    Er wordt gezegd dat Issy voorzanger moet worden. Hoewel er in die tijd in Winsum geen synagogediensten worden gehouden kent de familie nog wel religieuze betrokkenheid, zoals zaterdagssluiting van de winkel, spijswetten en incidenteel synagogebezoek elders. Mogelijk speelt ook schoonfamilie de Lange in de stad hierbij een rol. In ieder geval blijkt uit fotomateriaal dat de familiebanden in stand worden gehouden. De jongste zoon van Michiels zuster Rozette de Lange-de Vries heeft samen met zijn oom fotograaf Joël de Lange een familiealbum samengesteld over de periode 1931-1942. Dit album is bewaard gebleven en maakt deel uit van de collectie van Joods Historisch Museum in Amsterdam.
x
. > generatie 4 <
.
.
.
.
.
.
.
.
.
> generatie 5 <
.
.
.
.
.
.
.

. 1931, izaäk de vries en
. ellie de vries-oudgenoeg
  Koopman Izaäk de Vries trouwt met Elsina Oudgenoeg uit Leek. Hun kinderen Sophie ('Fietje') en Jacob Comprecht zijn geboren in 1932 en 1935. Izaäk is zakenman. Naast de heilzame zalf van zijn vader produceert hij ook gerookt paardenvlees. Het vlees hiervoor wordt per schip vanuit Amerika aangevoerd. Ellie werkt voor haar huwelijk als dienstmeisje bij Job en Sophia. Zij is een religieuze vrouw en kleedt haar kinderen prachtig aan. De buurkinderen noemen Fietje 'rijk'. Ze heeft pijpenkrullen in plaats van kort haar, een echte fiets én een horloge. Hoewel de synagoge vanaf het begin van de dertiger jaren niet meer voor de joodse eredienst wordt gebruikt, is de Joodse Gemeente niet opgeheven. Izaäk de Vries is dan nog één van de drie bestuurders en als zodanig medeverantwoordelijk voor het financieel beheer, instandhouding van de synagoge en het begraven van de doden. izaak en ellie de vries, winsum
   

.
.
.
> generatie 4 <
.
bar mitswa N.A. de Vries
.
.

.

.

.
.
.
.
.
.
.
.

.n.a. de vriesgebouw terug naar
. oorspronkelijke bouwvorm

 

x
Hartog de Vries en zijn vrouw Betsy hebben twee kinderen: Rebecca en haar jongere broer Nathan Albert de Vries, geboren in resp. 1876 en 1878. Zij groeien op in het huis aan de Hoofdstraat-W 40 en worden in de joodse traditie opgevoed. Nathan Albert, niet te verwarren met zijn inwonende vrijgezelle oom Nathan Izaäk, wordt in het gezin 'Nardus' genoemd. In 1891 viert hij zijn 'Bar mitswa'-feest ongetwijfeld in de synagoge van Winsum, waarvan zijn vader lange tijd voorzitter is (zie 'bar mitswa'-kaart uit 1891 links). De dertienjarige Nathan zal er naar traditie een stukje hebben voorgelezen uit de Torah en daarvoor eerst Hebreeuwse lessen hebben gevolgd. Zo bereiden alle Joodse jongens zich voor om hun kennis op religieus gebied te tonen en daarna als volwassen man volwaardig aan het joods religieuze leven te kunnen deelnemen. Nardus groeit uit tot een maatschappelijk betrokken, idealistiche man, maar neemt op latere leeftijd afstand van zijn joods religieuze wortels. Na het overlijden van oma Reintje de Vries-Vos in 1900, stopt vader Hartog met de vellenbloterij/annex wolhandel in Winsum. Hij draagt het bedrijf dan over aan zijn zoon Nardus en vertrekt met vrouw en dochter Rebecca naar Groningen. Op 1 mei 1901 verkoopt Nardus de wol- en huidenhandel 'firma Weduwe N.I. de Vries' aan de Joodse handelsbediende Nathan Wijnberg (1881-1943), die zich in 1922 vanuit Winsum in Hoorn vestigt en dan inmiddels in Groningen zijn 'N.V. Wijnberg's Wol en Huidenhandel' heeft opgericht.

Als Nardus de firma verkoopt, woont hij al in Groningen. Hij trouwt daar in 1906 met Agnes Bruins, een ontwikkelde vrouw met politieke belangstelling. Nardus en Agnes krijgen geen kinderen en stellen hun leven in Groningen in dienst van de maatschappelijke vooruitgang. Nardus wordt drankbestrijder, vrijdenker en vakbondsman en beiden worden ze actief in de SDAP. In 1913 wordt Nardus gemeenteraadslid in de stad Groningen, twee jaar later volgt lidmaatschap van de Provinciale Staten en in de periode van 1919/1923 wordt hij gedeputeerde. Dan wordt hij ziek en overlijdt op 46-jarige leeftijd. Nathan Albert de Vries wordt niet op Joodse wijze begraven, maar gecremeerd in Westerveld. Uit eerbetoon voor het maatschappelijke succes van deze Joodse Winsumer krijgt de voormalige synagoge van Winsum na de oorlog, in aanwezigheid van Nardus' weduwe Agnes-de Vries-Bruins, de naam 'N.A. de Vriesgebouw'. Een naam die in 2011 weer komt te vervallen als de voormalige synagoge weer naar de oorspronkelijke bouwvorm van 1879 wordt teruggerestaureerd en gaat dienen als herinneringscentrum voor het vooroorlogse Joodse leven in Noordwest Groningen. Daarnaast wordt het gebouw ook gebruikt voor passende sociaal-culturele activiteiten in de regio.
x

. 1906, nardus de vries en
.agnes de vries-bruins
  nardus en agnes de vries, winsum
   
   
    § 1. Vooroorlogs Jodendom in Winsum, opkomst, bloei en neergang > klik

§ 2. Vijf families, bestuurders van het eerste uur

§ 3. Vijf families, geestelijk leiderschap > klik


terug naar de homepage > klik
     
   
raadhuis winsum
. . Raadhuis Winsum (1907) .
A.L.v.Wissen, col.gem.Winsum