mmmmmmmmmmmmmmmm mm mmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmm
   

TWEEDE WERELDOORLOG

     
   

Introductie

§ 1. Gewoonweg onbegrijpelijk
> klik

§ 2. Leven in verdrukking


§ 3.
Er is niemand teruggekeerd > klik

m

x gronings jodendom

x taal en cultuur

x religie

x winsums jodendom

x de begraafplaats

x tweede wereldoorlog
  grafsteen roosje de vries (c.1990), joodse begraafplaats winsum
    .. 11 december 1941, de laatste Joodse begrafenis in Winsum betreft Roosje de Vries .
. (klik op foto voor info NIK-archief) .
     
   

§ 2. LEVEN in VERDRUKKING

   

Kinderen Garson in oorlogstijd
x

   
Jozef Winsum, Winsum
Minko Garson, Winsum
    .JOZEF GARSON .
.Winsum, 1880 - Auschwitz, 1942
. MINKO GARSON .
Winsum, 1874 - Den Helder, 1923 .
.
   

Judith Ellina Eckstein-Behr, dochter van Klaartje Eckstein-Garson (de oudste zuster van Minko, Hartog en Jozef)
. woont midden dertiger jaren met haar man en kinderen in Den Haag. Haar beide ouders zijn in Uithuizen overleden. Judith onderhoudt contact met haar niet-Joodse tante Johanna Garson-Röllmann, die na de dood van haar man Minko Garson met haar drie kinderen in Rotterdam is gaan wonen. Bij familieaangelegenheden, zoals bij de dood van haar ouders en haar eigen huwelijk zal Judith vast ook wel contact hebben gehad met haar twee vrijgezelle ooms Hartog en Jozef Garson uit Winsum.

Garson en Maarten, de twee zonen van Minko Garson uit Winsum

. groeien op in Rotterdam. Maarten Garson, het nakomertje, verliest zijn vader Minko Garson als hij vijf jaar oud is en blijft lang een moederskindje. Zijn dertien jaar oudere zuster Martina en zijn acht jaar oudere broer Garson Garson zijn al vroeg het huis uit. Broer Garson gaat bij de marine. Hij is opgewekt van aard (hij lijkt hierin op zijn om Jozef Garson uit Winsum). Maarten dient eerst bij de Koninklijke Marechaussee en stapt later over naar de parketwacht. Net als zijn broer en zuster is hij half-Joods en met het groeiend antisemitisme gaat dit gaandeweg meer opspelen. Zijn broer Garson Garson komt in februari 1942 om bij de slag in de Javazee. Of zijn oom Jozef in Winsum hiervan op de hoogte is, is niet bekend. Wel weten we dat Maarten zijn ooms in Winsum voor de oorlog heeft bezocht in hun fraaie huis met winkel aan de Nieuwstraat en ook dat zijn oudere broer Garson Garson naar dit adres vanuit het Verre Oosten mooie ansichtkaarten aan Jozef heeft gestuurd.

Hartog Garson uit de Nieuwstraat, de wat melancholieke vrijgezel
. woont na de dood van zijn moeder Rachel Garson-Philippus met zijn - eveneens vrijgezelle - broer Jozef samen in hun huis aan de Nieuwstraat, waar zij een slagerij hebben. Sinds hun reis naar Hongarije, waar de broers schapen willen kopen, weten zij van het groeiend antisemitisme. Met name de van aard wat neerslachtige en licht gebochelde Hartog trekt zich dan verder terug, woont op het laatst in een kosthuis in de Molenstraat en pleegt zelfmoord in 1937. Dat maakt veel indruk in het dorp. Hartog wordt begraven aan de rand van de Joodse begraafplaats. Er komt geen steen meer op zijn graf.

Jozef Garson uit de Nieuwstraat staat achter de tap bij Hotel Til

. en, anders dan zijn oudere broer Hartog Garson, gaat Jozef zich juist meer en meer onder de mensen begeven. Als de veehandel en verkoop van vlees stagneren, eerst door de crisis van de dertiger jaren, maar later ook door de beperkende maatregelen voor Joden, weet Jozef zich staande te houden als hulpober bij diverse horecagelegenheden in en buiten Winsum. Als zijn Joodse dorpsgenoot Izack van Berg in oorlogstijd niet langer kan wonen in zijn kosthuis in de Molenstraat, biedt Jozef hem woonruimte aan in zijn huis aan de Nieuwstraat. Zo houden de twee mannen zich samen staande, tot de zomer van 1942 als de situatie ingrijpend verandert.
.

Garson Garson, Den Helder
. GARSON GARSON
. (1910 - 1942)
.
Maarten Garson, Den Helder
. MAARTEN GARSON
. (1918 - 2009)
.
     
   

Izack van Berg tussen wal en schip
x

   
Izack Jonathan van Berg
hoekpand havenstraat winsum
    .IZACK JONATHAN VAN BERG .
.Winsum, 1885 - Auschwitz, 1942
.VOORHEEN CAFÉ HAVERKAMP .
kosthuis hoek Havenstraat .
.
   

Geen vrouw, geen huis, geen brood, wel een vriend in Winsum.
. Na de dood van Izack Jonathans ex-vrouw Johanna van Gelder in 1934 woont hun dan 9 jaar oude dochtertje Frederika bij haar oom Leon van Gelder, die een slagerij heeft in Groningen (zie winsums jodendom). Aan het begin van de oorlog moet Izack Jonathan van Berg weg uit zijn kosthuis bij de caféhouder op de hoek van de Havenstraat, die als NSB-er geen Joden meer in zijn pension wil hebben. Ook valt Izacks veehandel stil omdat Joden geen handel meer mogen drijven. Hij kan dan wel tijdelijk terecht bij een kosthuis in de Molenstraat, maar moet daar een jaar later ook weer weg, omdat pensions met ingang van september 1941 voor Joden verboden zijn. Dorpsgenoot Jozef Garson biedt uitkomst en stelt zijn huis beschikbaar voor Izack van Berg, hoewel dit huis officieel inmiddels wel onteigend is en honger en kou de komende winter wellicht harder zullen toeslaan dan voorheen. De verplichte registratie in het bevolkingsregister van iedereen met een Joodse vader óf moeder wordt vanaf januari 1941 ten gemeentehuize zorgvuldig uitgevoerd en de anti-Joodse sfeer wordt met de dag grimmiger. Na Hartog Garson in 1937 wordt Roosje, de dochter van rebbe de Vries, in december 1941 als laatste op de Joodse begraafplaats van Winsum begraven. Of het nieuws over de dood van Jozefs neef Garson Garson begin 1942 in de Javazee ook nog de Nieuwstraat in Winsum bereikt, is niet bekend. Wel is bekend dat de zelfmoord van slager Samuel van der Hal uit Usquert op 1 juli 1942 in een politiecel te Winsum (achter het oude gemeentehuis) paniek veroorzaakt. Kort daarop volgen de eerste oproepen voor volwassen Joodse mannen om huis en haard te verlaten en zich te melden voor arbeid in een werkkamp.

Drie Winsumer zusters Van Berg.
. Hoe het Izack Jonathans zusters, Marchien, Sophia-Goltje en Hulda is vergaan, weten we niet. Marchien is al in 1900 naar Amsterdam vertrokken en ook Sophia Goltje woont in Amsterdam. Zij is getrouwd met Abraham Emanuel. De jongste zuster, Hulda, is getrouwd met Levie Levie en woont vanaf 1920 in Meppel. Geen van hen overleeft de Holocaust.
.


. MOLENSTRAAT 7
. kosthuis/ winkel/ kapsalon
.
niewstraat 42
. NIEUWSTRAAT 42
. woning Jozef Garson
.
     
   

Koosje, Roosje, Essie en Betje, kinderen van een rebbe
x

   
Comprecht de Vries, Winsum
    .COMPRECHT DE VRIES .
.Winsum, 1881 - Auschwitz, 1942 .
. KERKPAD. WESTZIJDE .OBERGUMERKERK
.
met nieuwbouw links op locatie 1A
.
   

Betje Knorringa-de Vries en haar gezin in Oegstgeest.
. vertrekt in 1939 met haar man veekoopman Israël Knorringa en hun twee zonen naar Oegstgeest. Ook daar moeten zij veel last hebben gehad van het groeiend aantal maatregelen tegen de Joodse Nederlanders. Zou Betje nog naar de begrafenis van haar zuster Roosje in december 1941 hebben kunnen gaan? Vanaf november 1941 geldt al een reisverbod zonder vergunning. Registratie en Jodenster, én niet meer naar strand, zwembad, park, dierentuin, sportveld, horeca, schouwburg, bibliotheek of museum ... geen lidmaatschap meer van verenigingen, onteigening van bezit en geld. Vanaf zomer 1942 geldt ook een verbod op openbaar vervoer, fiets inleveren ... de avondklok.

Een steen op het graf van Roosje de Vries.
. Ook in Winsum wordt het steeds moeilijker om 'gewoon' Joods te zijn. Roosje en Essie kunnen in het begin van de oorlog in Winsum nog wel wat bijverdienen met naai- en herstelwerk en soms 'een praatje maken' hoort daarbij. Ze wonen samen met hun broer Koos in het ouderlijk huis aan het Kerkpad (/Westerstraat), dat na de oorlog moet wijken voor nieuwbouw. Na de dood van Roosje, die eind 1941 ziek wordt, zal de gelatenheid toenemen. Toch weten Essie, Koos en Betje zelfs in oorlogstijd nog te zorgen voor een fraaie steen op het graf van hun 'dierbare zuster Roosje', die zich trouwens eigenlijk liever 'Rosa' liet noemen. Vanaf juni 1942 wordt ook in Winsum de avondklok van kracht en boodschappen doen kan alleen nog tussen drie en vijf in de middag. De laatste eigendommen in het ouderlijk huis staan op een lijst in het gemeentearchief, de Jodenster zit op haar jas ... Essie, die eigenlijk liever 'Esther' heet, moet zich temidden van haar dorpsgenoten diep gekrenkt en eenzaam hebben gevoeld.

Koos de Vries ziet de toekomst met vertrouwen tegemoet,.
. al heeft hij op 24 juni 1942 wel zijn herenfiets moeten inleveren. De eerste berichten over arbeid in werkkampen voor 'werkeloze' Joden leveren niet veel scepsis op, maar dat ook Koos zich die laatste zomer in Winsum toch wel zorgen maakt, mag blijken uit het feit dat hij de casette met de vijf gebedenboeken uit zijn ouderlijk huis naar zijn buurman, de dominee van de Obergumerkerk brengt. Ook de mezoeza van de deurpost bij de voordeur (kokertje met heilige tekst) wordt voor alle zekerheid bij dominee gebracht. Daar zal niemand er naar vragen. Het is ook mogelijk dat dit een idee van de dominee is, die wellicht een minder optimistische kijk op de toekomst heeft. Als Koos in juli 1942 samen met dorpsgenoot Izack van Berg naar een werkkamp vertrekt, neemt hij afscheid van zijn buurman in de pastorie in de overtuiging dat zij elkaar weer zullen terugzien in Winsum.
.

roosje de vries, winsum
..ROSA DE VRIES
.(1889 - 1941)

essie en roosje de vries, winsum
. ESSIE en ROOSJE
. aan het Kerkpad

.
     
   

Oma Sophia de Vries-van der Klei en haar naasten
x

   
Sophia de Vries-van der Klei, Winsum
Izak de Vries en hondje Raangs
    .SOPHIA DE VRIES-VAN DER KLEI (arch. JHM) .
.Appingedam, 1858 - Auschwitz, 1943 .
. IZAÄK en SOPHIETJE DE VRIES (c.1935)
.m
nieuwstr./onderdendamsterweg (arch. H.R..Raangs)
.
   
Terug in het huis dat Job en Sophia in 1925 lieten bouwen.
. Tachtig jaar oud, keert Sophia op 25 oktober 1938 vanuit Oss terug naar Winsum en komt in huis bij Izaäk en Ellie met hun twee nog kleine kinderen in de Tuinbouwstraat 15. De grootmoeder heeft dan twee jaar bij haar jongste dochter Mina de Vries-de Vries in Oss gewoond, waar de twee kleinzonen Samuel en Jacob inmiddels 16 en 13 jaar oud zijn. De jongste heeft op 10 september van dat jaar zijn Bar Mitswa-feest gevierd in de synagoge van Oss en oma Sophia kon daarbij zijn. Volgens Bloeme Evers-Emden betrof het in Oss een mooie (orthodoxe) synagoge, die de familie de Vries-de Vries (Bloemes oom Laas en lievelingstante Mina) regelmatig bezocht. Ook Jom Kippoer (Grote Verzoendag) en Simchat Tora (Vreugde der Wet) viert Sophia dat jaar nog nog in Oss met het gezin van haar jongste dochter. In Winsum is haar jongste kleinzoon, de kleine Jacob Comprecht, dan pas 3 jaar oud. Hij is vernoemd naar zijn in 1934 overleden. opa Job de Vries. Negen kleinkinderen heeft Sophia in totaal, de oudste, Grietje de Lange (dochter van Rozette de Lange-de Vries), is dan al 25 jaar en werkt in een ziekenhuis in Amsterdam. Sophia moet bij terugkeer in Winsum in een druk gezin terecht zijn gekomen, met de vleesrokerij van Izaäk aan huis. Hij houdt kantoor in de voorkamer en heeft een auto voor de deur staan om zijn gerookte vleeswaren in kleine verpakking naar slagers in de wijde omtrek te brengen. Veel buiten komen doet Sophia na haar terugkeer in Winsum niet meer. Als Izaäk in de oorlog geen handel meer mag drijven en zijn inkomsten verliest, moet de auto weer weg en in de zomer van 1941 wordt ook het huis, dat Sophia samen met Job liet bouwen, onteigend. Dat moet een klap geweest zijn voor de oude vrouw. Op 25 september van dat zelfde jaar trouwt in Groningen haar oudste kleinzoon Jakob de Lange. Zijn oma Sophia uit Winsum kan daar niet bij zijn, maar mogelijk zag ze nog wel de foto, die kleinzoon Louis, de jongere broer van de bruidegomen tevens getuige ten stadhuize, maakte tijdens het feestmaal in de kamer 'en suite' dat vermoedelijk plaatsvond ten huize van de ouders van de bruid.

Izaäk, Ellie en hun kinderen Sophietje en kleine Jacob Comprecht .
. Ellie is een vrome vrouw, die de geboden van het joodse geloof onderhoudt en samen met haar man naar de synagoge in de stad gaat. Het gezin is welvarend. Er is een dienstmeisje voor halve dagen, dat op vrijdag met de familie de sjabbatmaaltijd gebruikt. In het dorp ziet men haar wel lopen met de kleine Jacob Comprecht. Dan gaan ze een snoepje halen bij tante Agatha in de Oosterstraat. Aan het begin van de oorlog zal de handel van Izaäk al grotendeels stil gevallen zijn. In de zomer van 1940 verkoopt hij samen met Simon Benninga uit Eenrum namens het bestuur van de Joodse Gemeente de voormalige synagoge aan de Schoolstraat voor 900 gulden aan de Moderne Winsumer Bestuurdersbond. Als bestuurslid van de Joodse Gemeente zal Izaäk in december 1941 waarschijnlijk nog wel betrokken zijn geweest bij de begrafenis van Roosje de Vries. Al in de zomer van 1941 is het privébezit onteigend en wordt spaargeld boven de duizend gulden ingevorderd. Hoe men die laatste winter van 1941-1942 doorkomt is niet bekend. Joodse kinderen mogen dan niet meer naar het gewone openbare onderwijs en vanaf april 1942 moeten Joden een ster dragen op hun kleding. Nog vóór de zomer van 1942 weet Izaäk het patent op de Oprechte Winsumer Zalf, met toestemming van het Nederlands Beheerinstituut voor duizend gulden te verkopen aan een firma in Groningen. Een slager uit Hoensbroek koopt de rechten op het vervaardigen van rookvlees en houdt nog tot 1951 de verplichting een gulden per week te betalen voor het verhandelen en verwerken van gerookte vleeswaren. Waarschijnlijk behoort Izaäk tot de groep Groninger Joden die al op 10 juli 1942 naar Westerbork wordt gebracht. Op 13 augustus 1942 sterft hij in Auschwitz. Zijn gezin in Winsum weet hier niet van.

Michiel, Agatha en hun kinderen Issy en Sophius
. wonen in hun nieuwgebouwde huis aan de Oosterstraat 20 en hebben de winkel aan huis. Michiel staat bekend als een aardige, maar opvliegende man, die in de loop der jaren meer last kreeg van zijn chronische bronchitus. Hij ziet er oud uit voor zijn leeftijd en krijgt in oorlogstijd hulp van zijn oudste zoon Issy als hij met zijn zwaarbeladen transoprtfiets langs de boerderijen gaat om petten, schorten, lappen, doeken en matten te verkopen. Agatha, een kleine bescheiden hardwerkende vrouw, doet de winkel in Oosterstraat. De twee jongens hebben op de openbare lagere school aan het dorpsplein in Winsum gezeten. Als de oorlog uitbreekt gaan ze beiden al naar het voortgezet onderwijs en moeten vanaf september 1941 naar speciaal Joods onderwijs. Michiel is dan geen eigenaar meer van zijn huis en winkel maar blijft wel verkopen om in het onderhoud van zijn gezin te kunnen blijven voorzien. In november 1941 plaatst hij zelfs nog een bericht in de krant voor zijn 'clientèle', waarin hij aankondigt dat hij weer op de gewone tijden met alle manufacturen langs de deuren komt. Met zijn huisarts dokter Mansholt bespreekt Michiel de mogelijkheid om onder te duiken. Hij verklaart dan 'niet bang te zijn om in Polen hard te moeten werken' en meent dat de afhankelijkheid van anderen en de ongewisse situatie bij onderduiken hem voor zijn gezin geen alternatief lijken. Kennelijk is zijn slechte gezondheidstoestand wel de reden dat Michiel niet al in juli, gelijk met de andere Joodse mannen, naar een werkkamp wordt gestuurd, maar samen met zijn gezin de oproep in november afwacht.

In 2010 vormen de beide zoons van Michiel en Agatha de hoofdpersonen in de indringende jeugdtheatervoorstelling 'Issy en Sophius', die in de periode 2010-2015 als onderdeel van een educatiefprogramma rond de Tweede Wereldoorlog langs scholen voor voortgezet in de provincie reist.
.
Elly de Vries-Oudgenoeg
..ELLIE DE VRIES-
.OUDGENOEG (1931)

Jacob C. de Vries, Winsum
. JACOBJE C. DE VRIES
. (c.1939)

Rozette de Vries, Groningen
. ROZETTE DE LANGE-
. DE VRIES
(oudste dochter)

Mina de Vries-de Vries, Oss
.MINA DE VRIES-
. VRIES
(jongste dochter)

Michiel de Vries, c.1940, Winsum
.MICHIEL DE VRIES
.(c.1940)

Agatha de Vries, c.1940, Winsum
. AGATHA DE VRIES-
. VAN ZUIDEN
(c.1940)
.
     
   
auto bij huis tuinbouwstraat 15, winsum
Issy en Sophius
    .HUIS van IZAÄK DE VRIES met AUTO .
.Tuinbouwstraat 15 (c.1935) .
. ISSY en SOPHIUS DE VRIES, beiden met das
.
Issy zit op rij 1, Sophius staat op rij 4 (1936)
.
     
    § 1. Gewoonweg onbegrijpelijk > klik

§ 2. Leven in verdrukking

§ 3. Er is niemand teruggekeerd > klik


terug naar de homepage > klik
     
    leskist issy en Sophius, Winsum
    . Leskist 'Issy en Sophius'..