mmmmmmmmmmmmmmmm mm mmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmm
   

TWEEDE WERELDOORLOG

     
   

Introductie

§ 1. Gewoonweg onbegrijpelijk
> klik

§ 2. Leven in verdrukking
> klik

§ 3.
Er is niemand teruggekeerd

m

x gronings jodendom

x taal en cultuur

x religie

x winsums jodendom

x de begraafplaats

x tweede wereldoorlog
  voorstelling Issy en Sophius, theater De Steeg (2010-2015), Winsum-Groningen
    klik op de foto voor een recentie van de voorstelling
   

§ 3. ER IS NIEMAND TERUGGEKEERD

   

Deportatie en vernietiging
x

.. .
.
.
.
.
.

.
.
.

.
.
.
.

.
.
.
de laatste tien

 

Na de zelfmoord van Samuel van der Hal in de politiecel te Winsum volgen de sancties tegen de Joden elkaar snel op. Izaäk de Vries behoort waarschijnlijk bij de groep Groninger Joden die al op 10 juli 1942 naar Westerbork wordt gebracht. Hij wordt met een van de eerste transporten naar Auschwitz op 16 juli afgevoerd en daar, net 52 jaar oud, op 13 augustus 1924 vermoord.

In juli moet Izack Jonathan van Berg (57j.) samen met Comprecht de Vries (55j.) naar een werkkamp. In de nacht van 2 op 3 oktober 1942 worden de werkkampen ontruimd en gaan Izack en Comprecht naar Westerbork. Tijdens hun eerste dag van verblijf in doorvoerkamp Westerbork is het volgens de Joodse traditie 'Jom Kippoer' (Grote Verzoendag). Het lot kon hen niet dieper treffen. Comprecht wordt daar al op 8 oktober op transport gezet naar Auschwitz en wordt op 19 oktober vermoord. Op die dag wordt Izack van Berg in Westerbork op transport gezet en drie dagen later op 22 oktober in Auschwitz vermoord.

De overige tien Winsumer Joden krijgen een oproep met treinkaartje naar Westerbork voor 12 november 1942. Sophia de Vries-van der Klei is die zomer nog overgrootmoeder geworden van de kleine Menachum de Lange, die op 29 augustus in Groningen is geboren, als zoon van Sophia's kleinzoon Jacob de Lange en zijn vrouw Sara de Lange-Gosschalk. Het vertrek uit Winsum betreft naast de 84-jarige grootmoeder Sophia ook haar zoon Michiel de Vries (54j.), schoondochters Agatha de Vries-van Zuiden (56j.) en Ellie de Vries-Oudgenoeg (36j.), haar vier kleinkinderen, Israël en Sophius de Vries uit de Oosterstraat en huisgenootjes Sophie en Jacob Comprecht de Vries uit de Tuinbouwstraat en haar dorpsgenoten Jozef Garson (62 j.) uit de Nieuwstraat en Essie de Vries (60j.), de dochter van rebbe de Vries aan het Kerkpad (/Westerstraat).
x

afscheid
.
.
.
.
.
.

.
.
.
.
.
naar westerbork
.
.
.
.
.
.
.

. een weerzien?

  De oude grootmoeder in de Tuinbouwstraat krijgt van haar overbuurvrouw de avond voor vertrek nog een wasbeurt. Er komen nog twee buurvrouwen langs. De oude vrouw is radeloos. Ook wijst schoondochter Ellie op het allerlaatste moment nog een aanbod om onder te duiken van de hand uit angst voor de gevolgen. Jozef Garson neemt die avond afscheid van zijn baas in Hotel Til, die zegt hem: 'En dan kom je later maar weer terug ...'. Essie de Vries klaagt bij haar buurvrouw in de Westerstraat: 'Is het nu onze schuld dat we Jood zijn?' en Michiel de Vries brengt zijn buurman Lijnema in de Oosterstraat nog wat foto's en spulletjes, die buurman veilig in een kist op zolder zal bewaren. De kist zal zeventig jaar later de basis vormen voor de. leskist 'Issy en Sophius' .van St. Een Joodse Erfenis.

In Winsum ziet men rond twaalf uur de oude grootmoeder met haar familie over het houten loopbruggetje richting station gaan. De kinderen hebben leren zakken met lijfgoed bij zich en overbuurvrouw loopt mee. Op het station wordt toezicht gehouden door de plaatselijke politieagent. In Groningen aangekomen raakt Sophietje haar bagage kwijt en als dit bericht later Winsum bereikt, worden er kleren bijeengezocht en opgestuurd. Of men in Westerbork nog familie terugziet is niet bekend, maar als grootmoeder Sophia na het transport van haar kinderen en kleinkinderen op 12 december als laatste van tien Winsumer Joden alleen achterblijft in Westerbork komt daar op 24 december haar oudste dochter Rozette de Lange-de Vries uit Groningen aan. Mogelijk heeft zij haar dochter daar toch nog gezien. Ook haar pas geboren achterkleinzoon Menachum de Lange, is dan met zijn ouders in Westerbork. Op 11 januari 1943 gaat Rozette naar Polen, Sophia wordt ruim een maand later afgevoerd, op 16 februari. Of Sophia in Westerbork haar oudste dochter Rozette en/of haar achterkleinzoon en zijn ouders heeft ontmoet, is niet bekend maar zeker niet uitgesloten. Drie dagen na haar verterk uit Westerbork wordt ze op 19 februari vermoord. Alleen haar kleinzoon Issy uit de Oosterstraat, die waarschijnlijk in Polen gescheiden van zijn ouders in een werkkamp heeft gezeten, is dan nog in leven. Hij wordt, 16 jaar oud, op 28 februari 1943 als laatste Joodse inwoner van Winsum vermoord in de gaskamers van Auschwitz. De kleine Menachum, die nog geen zes weken oud is als hij twee dagen na Jom Kippoer in Westerbork aankomt, vertrekt op 18 mei 1943 met zijn ouders Jakob de Lange en. Sara de Lange Gosschalk .naar Sobibor. Ook dit gezin overleeft de Tweede Wereldoorlog niet. Moeder en kind sterven op 21 mei 1943, Jakob op 31 oktober.
x
     
    huwelijk jakob de lange en sara de lange-gosschalk
<
Foto in het fotoalbum van de familie de Lange uit Groningen betreffende het huwelijk van Jakob de Lange en Sara Gosschalk op 25 september 1941 ... de gordijnen stijf gesloten in verband met de verduisteringsplicht. Achter de bruidegom staat zijn moeder, Rozette de Lange-de Vries.
<

archief JHM, klik op de foto
voor meer info en vergroting
       
   
>
Foto uit c.1930 van Amalia Mozes-Goldsmith en haar dochter Saar. Amalia is in 1877 in Obergum geboren als één van de zeven dochters van bezemmaker/koopman/ winkelier Izaäk Goldsmith en zijn vrouw Saartje uit Veendam.
>
amalia goldsmith
       
     
.
.
.
.

.
in winsum geboren
 

Naast de dertien Joodse oorlogsslachtoffers uit Winsum zijn er ook een aantal slachtoffers van de Holocaust, die in Winsum geboren zijn, maar al op jeugdige leeftijd zijn vertrokken om elders te gaan wonen. Hieronder volgen hun namen:
x

VAN BERG   Marchien (1877-1942); Sophie Goltje (1882-1943); Hulda (1889-1942); Frederika (1925-1943)
DE VRIES (I)   Rebecca Reintje (1876-1943); Rozette (1886-1943); Mina (1892-1942)
DE VRIES (II)   Lea (1865-1943), de jongste zuster van rebbe de Vries
VAN DER HAL   Samuel (1881-1943); Israël (1884-1942); Lucretia (1882-1943); Ester (1887-1942)
GOLDSMITH   Jakob (1866-1943); Frouwke (1866-1942); Johanna (1870-1942); Frederika (1874-1943); Amalia (1877-1943); Jacoba (1879-1943); Mietje (1881-1944)
AKKER   Izaak (1862-1942); Jakob Fillippus (1864-1943); Betje (1866-1943); Mietje (1868-1942)

 

. wie overleven?   Ondanks het feit dat er van de Winsumer Joden niemand is teruggekeerd, zijn er van de verdere verwanten inmiddels toch wel enkelen bekend die de oorlog overleefden, veelal door onder te duiken. Een enkeling heeft een ander verhaal: vluchten, terugkeer uit het kamp ...

We noemen hier:

- Postbode Simon Benninga uit Eenrum, die onderduikt in Leens, en zijn zoon, chemicus Noach Benninga, overleven beiden de oorlog. Simon trouwt na de oorlog opnieuw en gaat in Amsterdam wonen, waar hij in 1959 overlijdt. Noach, die met vrouw en kind naar Engeland vluchtte en daarna in Nederlands Indië belandt, vertrekt na de oorlog met zijn gezin naar Amerika. Later vestigt de familie zich in Israël.

- Onderwijzeres Betje Knorringa-de Vries, die in 1896 in Obergum wordt geboren als jongste dochter van rebbe de Vries, overleeft met haar man Israël Knorringa en hun twee zonen in Oegstgeest door onder te duiken. Twee van hun kinderen en een kleinzoon zijn in 1993 aanwezig bij de onthulling van het Joodse monument aan de voormalige synagoge van Winsum.

- Onderwijzes Betje van der Hal-de Vries uit Usquert, de vrouw van Samuel de Vries uit Winsum (schoondochter van rebbe de Vries), overleeft als enige van het gezin de oorlog door onder te duiken in Groningen. Zij sterft daar in 1957.

- Veehandelaar Meijer van Berg, die in1871 in Winsum is geboren en een halfbroer is van de Winsumse Izack Jonathan van Berg, trouwt met Regina van der Klei uit Delfzijl, overleeft door onder te duiken en sterft in 1955 in Bloemendaal. Ook zijn vrouw Regina overleeft de oorlog. Het echtpaar heeft geen kinderen.

- Parketwachter Maarten Garson uit Rotterdam (1918-2009), jongste zoon van de in Winsum geboren Minco Garson, krijgt begin jaren vijftig te maken met de afwikkeling van erfenis van zijn oom Jozef Garson uit de Nieuwstraat. Het huis van zijn vrijgezelle ooms Hartog en Jozef kent hij nog van voor de oorlog en het zijraam dat vanuit de kamer zicht bood op de slagerij er naast weet hij zich ook in het begin van de 21e eeuw nog goed te herinneren.

- Borstelmaker Samuel Akker (in 1872 in Winsum geboren en in 1880 met zijn ouders Heiman en Roosje Akker-Goldsmith naar Enkhuizen verhuisd) overleeft de oorlog en sterft in 1957 te Enkhuizen. Samen met zijn zoon Salomon Akker (1906-1984) heeft hij de borstelmakerij van zijn ouders Heiman en Roosje na de oorlog voortgezet. Ook Salomons dochter Rosali Akker (1904-1996) overleeft de oorlog. De oude borstelmakerij van Heiman en Roosje is nu nog te bezichtigen in het Zuiderzeemeuseum in Enkhuizen.

x
     
   

Herinnering komt van ver
x

.
.
.
.
.
.
.
.
mei 1993
.
.
hamburger & regtien
.

  Wat laat de geschiedenis ons na, aan de hand waarvan wij het verhaal van het vooroorlogse Jodendom in Noordwest Groningen kunnen blijven vertellen? .

Naast schande, verdriet en pijn zijn dat de namen van de slachtoffers in archieven, op lijsten, op internet. Verder ligt er een Joodse begraafplaats buiten het dorp, is er een kleine oude synagoge middenin het dorp, zijn er wat laatste. huizen met een verhaal .en locaties 'waar ooit ...', zoals die boerenhoeve bij Wetsinge of 'huisje 3' aan het Winsumerdiep. Ruim vijftig jaar na hun deportatie verschijnt in mei 1993 een oorlogsmonument aan de oude synagoge met daarop de namen van de laatste dertien Joodse inwoners van Winsum. Datzelfde jaar concluderen de heren Hamburger en Regtien van St. Een Joodse Erfenis in het slotwoord van hun eerste boekje Een Joodse Erfenis in Winsum (uitgave Profiel, Bedum):

De vragen rond de voormalige synagoge zijn voorlopig op de achtergrond geraakt. Duidelijk is
geworden dat de Joodse erfenis meer omvat. .
x
.
.
.
.
64 slachtoffers
  Twee jaar later verschijnt een tweede boekje van de hand van Hamburger en Regtien: Sporen van een Joods verleden, over de Joodse inwoners van Bedum, Eenrum, Leens, Ulrum, Usquert, Warffum en Winsum tijdens de Tweede Wereldoorlog en over Kamp 'De Slikken' in Westernieland. Het boekje vermeldt tevens de namen van alle 64 Joodse oorlogsslachtoffers uit Noordwest Groningen. Zestien jaar na de plaatsing van het Joodse monument aan de voormalige synagoge start de publieksactie voor behoud van de oude synagoge met de verkoop van een zeefdruk van kunstenaar Aizo Betten.
x
. zeefdruk aizo betten, 2009   zeefdruk Aizo Bettenx

.
.
.
.
.
.
.
.
.

. dubbelfunctie oude synagoge
.
.

.
.

.


.
.
.
.

.
westerbork

  x
De fraaie driekleuren prent van de synagoge toont links en rechts in beeld de namen van alle 64 Joodse oorlogsslachtoffers uit Noordwest Groningen in het Hebreeuws en het Nederlands. Op 28 mei 2009 wordt het eerste druk hiervan op het provinciehuis te Groningen aangeboden aan Commissaris van de Koning(in) Max van den Berg. Ook wordt een. wandelroute .uitgezet langs het Joodse erfgoed en in 2011 wordt de oude synagoge teruggerestaureerd naar de oorspronkelijke bouwvorm van 1879. Zo laat de geschiedenis ons niet alleen een grote immateriële erfenis na, die stof geeft tot nadenken, herdenken en bezinnen. Want, sinds april 2011 is de gerestaureerde voormalige synagoge aan de Schoolstraat naast een locatie voor sociaal-culturele activiteit, ook drager van het Joodse erfgoed en vertegenwoordigt zo het verhaal van het vooroorlogse Joodse leven uit de regio Noordwest Groningen in de gebouwde omgeving van Obergum-Oost.

Evenals in deze regio komen zo'n vijftig jaar na de Tweede Wereldoorlog op veel plaatsen in ons land dergelijke herinneringscentra tot stand, die het lokale Joodse erfgoed in kaart brengen en plaatsen in het perspectief van de tijd waarbinnen het tot ontwikkeling is gekomen. Veelal vormt de herinnering aan de Holocaustslachtoffers de eerste aanzet hiertoe. De heren Hamburger en Regtien van St. Een Joodse Erfenis hebben in de regio Noordwest Groningen op dit gebied veel werk verzet en hierover in de negentiger jaren van de 20e eeuw exposities georganiseerd en tal van publicaties gedaan. Landelijk is ten aanzien van deportatie en vernietiging van Joden. Herinneringskamp Westerbork .in Midden-Drenthe nu het informatieve en museale centrum geworden, dat met z'n activiteiten en regelmatig wisselende tentoonstellingen grote indruk maakt op het publiek.
x

..
.
.
.
.
.
.
.
orthodox en liberaal

 
Inmiddels zijn er provinciebreed in Groningen vijf instellingen rond Joods erfgoed: Appingedam, Bourtange, Groningen, Leek en Winsum. Net over de provinciale grens vormt Zuidlaren een zesde loot aan de stam. Twee van deze instellingen huisvesten ook een joodse gemeente: de orthodoxe gemeente in Groningen en de liberale gemeente in Zuidlaren. Onze homepage biedt onder het kopje. Synagogen in de regio .een overzicht van instellingen op dit gebied in de regio Groningen/Noord-Drenthe. max van den berg, mei 2009
. Max v/d Berg ontvangt eerste zeefdruk van Aizo Betten.
    x
In de film over Sophie (de Vries-)van der Klei zegt een buurtbewoonster uit Obergum-Oost eind 2013:. Nee, er is niemand teruggekeerd . De film van regisseur Beno Hofman, die ook beelden geeft van de theatervoorstelling 'Issy en Sohpius', maakt veel indruk, is inmiddels digitaal beschikbaar en kent een aanvullend educatief programma voor het basisonderwijs. De theatervoorstelling ging al in april 2010 in première in een kleine theaterzaal naast de Obergumerkerk (zie foto bovenaan de pagina).
x
     
    § 1. Gewoonweg onbegrijpelijk > klik

§ 2. Leven in verdrukking > klik

§ 3. Er is niemand teruggekeerd


terug naar de homepage > klik
     
    leskist Issy en Sophius, winsum
    . Leskist 'Issy en Sophius'..