mmmmmmmmmmmmmmmm mm mmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmm
   

WINSUM- OBERGUM

    anno 1879
     
     
    Introductie

§ 1. Tijdsbeeld
> klik

§ 2. Vooruitgang

m
     
x winsum-obergum anno 1879

x bouwgeschiedenis

x monument

x bezichtiging en verhuur

x de winsumse sjoel

x synagogen in de regio
 
    Postkantoor Hoofdstraat-Winsum, gebouwd in 1879 (zie Infobulletin Winshem, oktober 2005, p.10).
     
   

§2. VOORUITGANG

   

Bijzonder onderwijs

    Op 1 januari 1876 sticht de Christelijke Gereformeerde Gemeente in Winsum een eigen ‘bijzondere’ lagere school. Op dat moment heeft het openbaar onderwijs in Winsum twee scholen in gebruik, één in Winsum en één in Obergum, voor tezamen 298 leerlingen. In oktober blijkt het aantal leerlingen van de openbare scholen echter tot 208 te zijn gedaald.
x


. . locatie.'school met den bijbel'
. inu: 'sjoelplein'
.
.
.
.
.

.
.

.
. 'school met den bijbel'
gezien vanaf de nieuwstraat

 
.subsidiëring
. bijzonder onderwijs
.
.
.
.
  x
De nieuwe School met den Bijbel heeft dan 109 leerlingen. Twee jaar later zijn dat er al 136, terwijl het aantal leerlingen in het openbaar onderwijs dan zo zeer is gedaald, dat het gemeentebestuur in 1881 besluit om één van de twee openbare scholen te sluiten en voor de gezamenlijke leerlingen een nieuwe school te bouwen aan het Dorpsplein (locatie huidige bibliotheek). Door de financiële ongelijkheid tussen openbaar en bijzonder onderwijs krijgt ook Winsum te maken met de schoolstrijd, die de financiële ongelijkheid tussen openbaar en bijzonder onderwijs landelijk aan de kaak stelt. Na langdurige strijd, waarin Katholiek en Gereformeerd Nederland samen optrekken, komt men in 1883 tot het inzicht dat de bestaande grondwet zich niet verzet tegen subsidiëring van bijzonder onderwijs. Zes jaar later volgt de daarvoor noodzakelijk wijziging van de Wet op het Lager Onderwijs, waarmee een eerste stap richting gelijkstelling wordt gezet. Al die jaren brengen de Gereformeerde Winsumers zware financiële offers om hun Winsumer School met den Bijbel in stand te houden.
x

.
.


.
.

.
.
.
.
.
.
.
schoolstraat 24
.
.
touwelmikwe
.
.
.
.
.

.
.

.

.
.
praten met de buren

 
De Joodse gemeente van Winsum zal de gang van zaken rond de nieuwe Gereformeerde School op de voet gevolgd hebben en mogelijk veronderstelden ook zij een gunstig verloop van die strijd voor financiële gelijkstelling van het bijzonder onderwijs. Een feit is, dat op 17 januari 1876 de kooplieden Izaäk van Berg en Hartog de Vries namens de Winsums Joodse Gemeente naar de notaris stappen en voor 200 gulden een stuk grond kopen van 4 are in Obergum-Oost. De grond ligt achter de rooilijn, tussen Schoolstraat en Nieuwstraat, direct naast de nieuw gebouwde School met den Bijbel. Naar voorbeeld van het in Appingedam begin 19e eeuw gebouwde complex, wil men nu ook in Winsum een synagoge (inclusief mikwe/heilig bad) én een eigen Joodse school met onderwijzerswoning bouwen. Daartoe schrijven de Winsumer bestuurders in maart een brief aan het dagelijks bestuur van het Israëlitisch Kerkgenootschap, de Permanente Commissie. Daarin zeggen zij een bedrag van 1000 gulden bijeen te hebben gebracht voor de gewenste nieuwbouw (geraamde kosten: 3800 gulden) op de inmiddels door hen aangekochte grond. Zij willen nog een bedrag van 1300 gulden inzamelen onder geloofsgenoten buiten Winsum en vragen de Commissie om medewerking bij het verkrijgen van een rijkssubsidie van 1000 gulden én een jaarlijkse toelage voor een bevoegde onderwijzer, zoals die ook aan andere erkende godsdienstscholen wordt toegekend.

De plannen blijken te ambitieus. De Commissie laat weten dat de school en de onderwijzerswoning in Winsum niet subsidiabel zijn en voor de subsidieaanvraag betreffende de nieuw te bouwen synagoge moet men zich wenden tot de Minister van Financiën. De minister keurt het plan echter af. Toch dient zich later wel een mogelijkheid aan voor een aangepast plan. Zo kan men in 1879 de oude huissynagoge aan de Westerstraat (in het vuur van de strijd omschreven als een ‘dompig gehuurd locaal’ en ‘beklagenswaardige toestand’) verlaten en z'n intrek nemen in de nieuwgebouwde synagoge aan de Schoolstraat. Daarbij is er in tweede instantie voor gekozen om buiten de heilige ruimte aan de oostzijde een apart toegankelijke, bescheiden te verwarmen ruimte te creëren met een klein bassin voor onderdompeling van eetgerei in ‘stromend water’ (hier regenwater) en het geven van buitenschools joods onderwijs. De kosten voor dit onderwijs blijven echter wel voor rekening van de Joodse Gemeente. Of er tijdens de bouw ook is gedacht aan de Zecher Lechoerban (de opzettelijk aangebrachte onvolkomenheid in een nieuw gebouw die de verwoeste Tempel in herinnering roept) is niet bekend. Wel is bekend dat koopman en voorzitter van de Joodse Gemeente, Hartog de Vries, wordt gezien als de grote kracht achter de realisatie van dit nieuwbouwproject in het hart van Winsum, dat als buurthuis en vakbondsgebouw zowel de oorlog als de naoorlogse slooplust heeft doorstaan. Hartog de Vries was in januari 1876 getrouwd met Betsy Boasson uit Middelburg. Hartog en Betsy kregen twee kinderen, Rebecca Reintje in december 1876 en Nathan Albert in juli 1878. Het gezin woonde naast de pastorie van de Gereformeerde Kerk aan de Hoofdstraat-W, waar Hartog tien jaar na de bouw van de nieuwe synagoge zijn leerlooierij begint (locatie Spar-supermarkt). Een goede basis voor overleg tussen Hartog, als de voorzitter van de Joodse gemeente, en de leiding van de Gereformeerde Kerk zal ten tijde van de nieuwbouwplannen voor de synagoge dan ook wel voor handen zijn geweest. Als Hartog eenmaal met zijn leerlooiersactiviteiten van start gaat, moet er voor de naaste buren toch ook wel sprake zijn geweest stankoverlast, sowieso een bekend verschijnsel aan het eind van de 19e eeuw. In Winsum-Obergum is bijvoorbeeld ook de vlasfabriek aan de Onderdendamsterweg in die tijd een bron van ergernis voor omwonenden, maar zelfs aan het begin van de 21e eeuw is stankoverlast landelijk nog steeds een issue is.

. zie infobulletin winshem
.mei 2005, p.14 (perceel E854)
.
.
 
. Huis van Hartog de Vries aan Hoofdstraat-W .
. naast oude pastorie gereformeerde kerk. .
. Gereformeerde (nu samengevoegde PKN-) kerk .
. met zijaanzicht noordkant oude pastorie. .
     
    x
Verzuiling
x


.
.
.
.
.
.
.
.

.

.

.
.
.
de verzuiling zet in
.
.
.
.

.
.
.

.

.

.

.

.

.
.
.
.
.
.

.
.

.
.

.
.
. locatie nieuwe synagoge
. gezien vanaf de nieuwstraat

 
Andere ontwikkelingen die het dubbel-dorp Winsum-Obergum in het laatste kwart van de 19e eeuw karakteriseren, zijn enerzijds de komst van een Post- en Telegraafkantoor in Hoofdstraat-W in 1879 (zie foto bovenaan de pagina) en de aansluiting op het spoorwegennet in 1893. Ook de Joodse gemeenschap zal blij geweest zijn met deze nieuwe voor-zieningen. Het zal ook hen aanzienlijk meer mogelijkheden hebben gegeven om zowel zakelijke als persoonlijke contacten te onderhouden. Anderzijds blijkt de in 1876 in Winsum ontstane scheiding van christelijk en openbaar onderwijs, net als elders op het platteland, te leiden tot verregaande verdere opsplitsing van het verenigings- en openbare leven op levensbeschouwelijke grond.  
. locatie spoorweg Winsum > .
. Winsum, gedenkboek 1982, fig.3, p.156 .
  x

Zo krijgt bijvoorbeeld muziekgezelschap Triton een christelijke evenknie in christelijke muziekvereniging De Bazuin en komt er naast de Winsumse afdeling van de Maatschappij van Landbouw ook een Winsumse afdeling van de Christelijke Boeren- en Tuindersbond. Ditzelfde geldt voor turnvereniging, voetbalclub, toneel-vereniging, vakbeweging, politiek en leveranciers. Het biedt een veilige haven waarin elk in eigen kring naar eigenheid gedijen kan, tot het moment waarop de balans zoek raakt en de meer naar binnen gerichte blik, die de verzuiling met zich mee brengt, nieuwe ontwikkeling in de weg staat.
     
    Introductie

§ 1. Tijdsbeeld
> klik

§ 2. Vooruitgang

m