mmmmmmmmmmmmmmmm mm mmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmm
   

BOUWGESCHIEDENIS

     
     
    Introductie &

§ 1. Er blijft veel te raden over

§ 2. Terug naar de oorspronkelijke bouwvorm
> klik

m
     
x winsum-obergum anno 1879

x bouwgeschiedenis

x monument

x bezichtiging en verhuur

x de winsumse sjoel

x synagogen in de regio
 
    De balustrade van de vrouwengalerij en de aanzet van het tongewelf boven de heilige ruimte.
     
   

Hamerstuk

.
.

.
.
.
.
.
emotionele betekenis

  Onder agendapunt 7 van de raadsvergadering van 11 december 2007 besluit de gemeenteraad van Winsum het voormalige synagogegebouwtje, gevestigd aan de Schoolstraat 24 te Winsum, aan te wijzen als gemeentelijk monument. Het voorstel van het college van B&W zegt hierover:

(...) Het synagogegebouwtje is noch rijks- noch gemeentelijk monument. Hoewel het gebouwtje destijds wel meegenomen is bij het zogenaamde monumenten inventarisatieproject, is het niet gekomen tot een monumentale aanwijzing. Het vorengenoemde geeft wel aan dat het gebouwtje als een waardevol object binnen onze gemeente gezien kan worden. Daarnaast is het gebouw van grote emotionele betekenis. Op 4 mei 1993 is het gebouw namelijk tot “Joods Monument” bestempeld. (...)
x
     
   

INTRODUCTIE

.
.
.
.
publieke belangstelling
.
.
.

.
. joods oorlogsmonument
.
.
.
.
.
.
.
.
.

. huissynagoge westerstraat
.
.


  De naoorlogse belangstelling voor het vooroorlogse Joodse erfgoed heeft een lange periode van stilte doorgemaakt. Het in 1930 opgerichte Joods Historisch Museum in Amsterdam dat tijdens de Tweede Wereldoorlog de deuren moest sluiten, gaat in 1955 weer open. De bredere publieke belangstelling buiten het hoofdstedelijk centrum komt echter pas in de jaren tachtig op gang. De veertiendelige serie publicaties ‘Bouwstoffen voor de geschiedenis van Joden in stad en provincie Groningen’, die in de periode tussen1977 en 2010 verschijnt, heeft daar in onze regio veel aan bijgedragen. In 1981 wordt de Groningse synagoge aan de Folkingestraat her ingewijd. Twaalf jaar later wordt aan de voormalige synagoge van Winsum een oorlogsmonument geplaatst. In 1998 volgt de monumentstatus en restauratie van de Joodse begraafplaats aan de Netlaan.

In het begin van de 21-ste eeuw wil men in Winsum het N.A. de Vriesgebouw ‘moderniseren’. Daarbij zou ook het oorspronkelijke karakter van het gebouw weer beter in beeld moeten komen. Dat wordt het begin van een lange zoektocht, want een bouwtekening is er niet. Wel levert vergelijkend onderzoek bij plattelands synagogen elders informatie op. Ook zijn er foto’s opgedoken uit 1935 van de synagoge in Leens. Stap voor stap ontstaat zo een beeld van de oorspronkelijke bouwvorm. De gebouwde omgeving in Obergum levert ook aanvullende informatie op. Het woonhuis in de Westerstraat, waar in de 19e eeuw de huissynagoge gevestigd was (monumentstatus sinds 1972), wordt eveneens bij het onderzoek betrokken.

Meer daarover in de eerste paragraaf getiteld: ‘Er blijft veel te raden over’. In de tweede paragraaf, ‘Terug naar het begin’, bekijken we de verbouwingen in 1940 en 1965, als de synagoge zijn religieuze functie heeft verloren en als vakbondsgebouw en buurthuis aan andere eisen moet voldoen. Daarna volgen we de stappen die via plaatsing van het oorlogsmonument in 1993, vaststelling van de straatnaam Sjoelplein in 2005 en afkondiging van de monumentstatus van de voormalige synagoge in 2007 leiden naar de uiteindelijke restauratie die de oorspronkelijke religieuze functie weer inzichtelijk maakt.
x
     
   

§1. ER BLIJFT VEEL TE RADEN OVER

Een bouwtekening ontbreekt

. 1876, koopakte grond
.
.
.

. bouwplan te duur

.
.
.
.
.

  x
In gemeentearchief en kadaster is veel informatie te vinden over persoonsgegevens, eigendom van onroerend goed, bouwvergunningen en belastingaanslagen, maar een bouwtekening van de synagoge ontbreekt. Ook in het archief van Ringsynagoge Winsum is geen bouwtekening te bekennen. ‘Ring Winsum’ (later de ‘Nederlands Israëlitische Gemeente Winsum-Gn’ genoemd) wordt al sinds 1816 officieel erkend door de landelijke Commissie tot zaken der Israëlieten. De koopakte van grond is wel bekend. Die dateert uit 1876. De 180 leden tellende Joodse gemeente koopt daarvoor circa 4 are grond te Obergum voor de som van 200 gulden. Op die grond wil men een synagoge, bad, onderwijzerswoning en schoollokaal bouwen. Volgens het door bouwkundige J. Takens gemaakte bestek zal dat 3800 gulden kosten, maar de dekking daarvoor komt niet rond en het plan wordt afgeblazen. Later komt er een goedkopere oplossing met landelijke steun van het Ministerie van Waterstaat en zo krijgt Winsum in 1879, aan de oostzijde van de Schoolstraat 24, een aantal meters achter de rooilijn gelegen, alsnog een kleine synagoge van negen bij vijf meter met alleen de hoogst noodzakelijke voorzieningen.

. c.1908, izaäk goldsmid
. gemeentearchief winsum
.
 
Koopman Hartog de Vries uit de Hoofdstraat-W is in die tijd voorzitter van het bestuur van de Joodse gemeente en hij wordt algemeen gezien als dé man die het nieuwbouwproject heeft gerealiseerd. Fotomateriaal van het toenmalige bestuur ontbreekt, maar een fraai tijdsbeeld geeft de foto van ‘Izaäk Goldsmith (1838-1918) met zijn hondenkar’, uit het gemeentearchief van Winsum. Goldsmith was een tot de verbeelding sprekende persoonlijkheid, die te boek staat als winkelier, koopman en bezemmaker, maar waarvan ook gezegd wordt dat hij paraplu’s maakte, dansleraar was én rebbe. In het interviewmateriaal uit begin jaren negentig van de vorige eeuw wordt hij ook genoemd als voorzanger. In het gezin werden zeven dochters geboren en één zoon die jong overleed. Zij hebben op veel verschillende plaatsen in Winsum gewoond, waaronder in de Oosterstraat. En… we mogen er wel van uitgaan dat zijn fraaie zangstem geklonken heeft in die mooie nieuwe Winsumse sjoel, waar zo heel veel moeite voor gedaan was.
     
   

Soberheid en eenvoud

     

.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
. plan winsum naar
. vriezenveen
.
.
.

.
.
.
mikwe inpandig
.
.
.
.
.

.
.
.
.
.
.
.
.
overheids financiering
.

 

Hoe heeft het bestuur van de Joodse gemeente de kostprijs van hun zo felbegeerde ‘huis van samenkomst’ aan de Schoolstraat 24 omlaag gekregen?

Nadat de commissie van rijks-adviseurs het eerder ingediende plan op bouwkundige gronden had afgekeurd, wilde men in Winsum vooral nieuwe op- en aanmerkingen voorkomen. Alle ‘onnodige versierselen’ werden geschrapt en kennelijk niet alleen de versierselen, want de grondaankoop was afgestemd op meer functies dan die van synagoge alleen. Een onderwijzerswoning (zoals bij de synagoge in Appingedam) en schollokaal zijn er nooit gekomen en op de ruimte voor een mikwe (heilig bad) zal ernstig beknibbeld zijn. Overigens is het oorspronkelijke plan voor de synagoge van Winsum wel bewaard gebleven en 1878 in Vriezenveen uitgevoerd.

In Winsum wordt in 1879 een zeer eenvoudig bakstenen ‘sjoeltje’met tongewelf in gebruik genomen. Alleen de hoogst nodige voorzieningen voor zijn heilige bestemming zijn aanwezig. Opvallend genoeg tekent zich de tussenwand die binnen de heilige ruimte afscheidt van de mikwe-ruimte ook af in de buitenmuur. Het is dan ook goed mogelijk dat nog tijdens de bouw de plannen opnieuw zijn aangepast, waardoor het mikwe inpandig is geworden. Volgens pagina 9/11 van het bidbook van Stichting Behoud Synagoge is er voor het gedeelte aan de oostelijke kant van de scheidingswand een afwijkende baksteen gebruikt. In de synagoge overkoepelt het fraaie tongewelf slechts het gedeelte van het gebouw tot aan de (inmiddels vervallen) tussenwand. Dat maakt aannemelijk dat de oorspronkelijke heilige ruimte tot aan die tussenwand heeft gelopen. In het deel ten oosten van die oorspronkelijke tussenwand vond men later resten van een kachelpijp en kleine, gedeeltelijk betegelde kelder en de bevestigingsrestanten van een handmatige waterpomp.

De kleine synagoge van Winsum wordt gekarakteriseerd als een zogenaamde ‘Waterstaatkerk’. Deze benaming verwijst naar het beleid van koning Willem I, die vanaf zijn aantrede in 1815 graag controle wilde hebben over de kerkenbouw. Hij deed dit door de bouw van nieuwe kerkgebouwen mee te financieren, waardoor die bouw onder toezicht kwam van het ministerie van Waterstaat. Overigens is de bouwstijl van de Waterstaatskerken niet eenduidig, maar het neoclassicisme vormt wel de overheersende bouwstijl uit die beginperiode.

     
   

Sporenonderzoek, Vriezenveen en Leens

. imitatie-eiken
.
.
.
 
Het bouwkundig onderzoek dat aan de restauratie in 2010/2011 vooraf gaat, is gedaan door bouwkundige Berend Raangs. Uiteraard zijn voor zo’n onderzoek ook de sporen van recent sloopwerk van groot belang. Daar is onder andere aanvullende informatie uit gekomen over de draagconstructie en balustrade van de vrouwengalerij. Ook zijn er sporen van de oude beschildering gevonden. Het gaat om de imitatie-eikenschildering, die bepalend is geworden voor het kleurenkarakter van de verdere inrichting en de keuze van het meubilair. Een sober kleurpalet, in lijn met de financiële problemen ten tijde van de bouw.
.

reddingspogingen
.
.
.

.

.

.
.

.

 
Uit informatie van de Rijksdienst voor Cultureel Erfgoed blijkt dat het oorspronkelijke, duurdere plan voor Winsum is gebruikt voor de bouw van een synagoge in Vriezenveen. Een klein, fraai gebouw, waarvoor Stichting Synagoge Twenterand vanaf eind twintigste eeuw intensieve reddingspogingen onderneemt. Pogingen, die volgens een persbericht van 4 februari 2016 niet tot het gewenste resultaat hebben geleid. Hoewel niet in Winsum gerealiseerd, is de informatie uit de voor Winsum gemaakte ontwerptekening van 1886 natuurlijk wel relevant voor de geschied-schrijving van de synagoge van Winsum.
     
. . ontwerpplan winsum
. naar vriezenveen
.
.© rijksdienst cultureel erfgoed
 
     

 
Zes jaar na de ingebruikname van de synagoge in Winsum bouwt ook Leens een kleine eigen synagoge. De plannen daarvoor dateren al van 1876. De kille Leens-Ulrum, oorspronkelijk behorend tot ringsynagoge Winsum, ziet kennelijk in de plannen van Winsum aanleiding om dichter bij huis een eigen plek voor de Joodse eredienst te gaan nastreven. De grond voor die nieuwe Leenster synagoge is in 1885 aangekocht. Ook in Leens zijn er de nodige financiële obstakels te overwinnen. De Joodse gemeente in Winsum zal dit alles met gemengde gevoelens hebben aanschouwd. Toch blijft NIG-Winsum, ondanks het verlies van 47 leden uit Kloosterburen, Leens en Ulrum, in die periode nog in omvang groeien. Het hoogtepunt bereikt Winsum in 1889. Daarna neemt het aantal Joodse inwoners gestaag af.
.
     
. gesloten heilige arke tegen
. oostwand , de biema middenin
 
   
» . beide foto's zijn in 1935 in de synagoge van Leens gemaakt door J. Molenhuis . «

. . jom kippoer : een wit gordijn
. bedekt de heilige arke
 
     

.
.
.
.
.
.
.
.
  Wat leert ons de synagoge in Leens over de synagoge van Winsum?

Allereerst weet Leens in 1885 ruime aandacht van de schrijvende pers te verwerven. De Provinciale Groninger Courant bericht op 5 augustus 1885 uitgebreid over de nieuwe ruimte voor de godsdienstoefeningen van de ‘Israëlieten van Leens en omstreken’, ingericht ‘naar de eischen van hunne godsdienst’, die gesteund door ‘de milde bijdragen van vele christene’ eindelijk in staat werden gesteld ‘ene eigene kerk te stichten te Leens’. Volgens het bericht munt het gebouw, voorzien van badkamer, schoolvertrek en alles wat erbij hoort, uit in netheid en schoonheid. De openingsplechtigheid ademde volgens de schrijver ‘een geest van echten godsdienstzin en verdraagzaamheid, die op allen een aangenamen indruk maakte’. De zaterdag erna was er ‘Bal met Komiek’.

In de winter van 1909 gaat het gebouwtje in vlammen op, maar nog datzelfde jaar bericht het Nieuw Israëlitisch Weekblad over de heringebruikname. Tussen de regels door valt er in deze berichten het nodige te lezen over de inrichting van de Leenster synagoge en de betekenis van de tekst op de gevelsteen. Voor de restauratie in Winsum zijn met name de interieurfoto’s van Leens belangrijk. Ze vormen een mooi tijdsbeeld. We herkennen daarop het tongewelf, de plaats van de biema (verhoogde plaats met lessenaar), de kast met de Heilige Arke (waar de Torarollen in worden bewaard) en de zitbanken aan weerzijden van de biema. Het parochet (kleed of voorhangsel dat de Heilige Arke bedekt) is in 1909 geschonken door de Joodse vrouwenvereniging van Ulrum-Leens. Boven aan de Ark hangen twee bordjes met de openingswoorden van de Tien Geboden. Vanaf de biema, die in het midden van de ruimte staat, wordt vorogelezen uit de Tora.
     
    Introductie &

§ 1. Er blijft veel te raden over

§ 2. Terug naar de oorspronkelijke bouwvorm
> klik

m
     
   
     
    . gevelsteenvan van synagoge leens nu .
. op de joodse begraafplaats ..
     
   

.
met medewerking van:
..- dhr. Theo Mol

. bronnen: .

..- De Joodse Gemeente Ulrum-Leens,
.. A. Steenberg (1994, sriptie RUG)
. - Privé-archief H. Hamburger
. - Bidbook van St. Behoud Synagoge
. .Winsum .
. - Winsum 1057-2007 van St. Hist.
.. Uitgaven Winsum-Obergum
. - uitgaven St. Een Joodse Erfenis
. - uitgaven De Vey Mestdagh Stichting.
. - diverse websites, zie menu links
.