mmmmmmmmmmmmmmmm mm mmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmm
.

 

BOUWGESCHIEDENIS

     
     
    Introductie &

§ 1. Er blijft veel te raden over
> klik

§ 2.Terug naar de oorspronkelijke bouwvorm
     
x winsum-obergum anno 1879

x bouwgeschiedenis

x monument

x bezichtiging en verhuur

x de winsumse sjoel

x synagogen in de regio
 
   
.
De gebroeders Knorringa, twee kleinzonen van rebbe Abraham d Vries, .
. tijdens de onthulling van het oorlogsmonument op 4 mei 1993.
.
     
   

§ 2. TERUG NAAR DE OORSPRONKELIJKE BOUWVORM

     
   

Verbouwingen in 1940 en 1965

.

.
^ grafsteen abram de vries ^
.
  xx
Al vóór 1930 lukt het maar nauwelijks om de religieuze functie van de synagoge in stand te houden. In 1933 overlijdt Abraham de Vries, de laatste rebbe van Winsum en een jaar later wordt besloten dat het gebouw niet langer als joods religieuze ruimte gebruikt zal worden. Er zijn dan nog onvoldoende volwassen joodse mannen in de gemeente om joods religieuze diensten te organiseren. Daarvoor moeten namelijk minimaal tien mannen aanwezig zijn, die samen het zogenaamde ‘minjan’ kunnen vormen. Dat was niet langer haalbaar. Dat het aantal Joden in die tijd zo zeer is teruggelopen heeft enerzijds te maken met de afsplitsing van de joodse gemeentes van Leens en Warffum en anderzijds met de trek van jongeren naar werkgelegenheid in stedelijk gebied. Ook geloofsafval speelt een rol.

De Ned. Israëlitische Gemeente Winsum verhuurt het gebouw dan als vakbondsgebouw en buurthuis tot men het in 1940 verkoopt aan de Moderne Winsumer Bestuurdersbond, een overkoepelend bestuur van verschillende vakbonden die aangesloten zijn bij een voorloper van de FNV.

Vóór de verkoop wordt de Heilige Arke (de kast waar de torarollen in bewaard worden) verwijderd en het bestuur bedingt ook dat er in het gebouw geen ‘bad-, wasch- of toilette-inrichting, leerlooierij, lompenpakhuis, tapperij of slijterij’ gevestigd mag worden. De boete bij elke overtreding zou tweeduizend gulden bedragen. Als de vakbond het gebouw in 1940 voor 900 gulden koopt, vertegenwoordigen Izaäk de Vries uit de Tuinbouwstraat en Simon Benninga uit Eenrum het Joodse bestuur uit Winsum. Bij de koop wordt 400 gulden betaald en voor het overige bedrag verleent de Ned. Israëlische Gemeente Winsum een hypotheek.

     
. n.a. de vriesgebouw na 1965
. met gewijzigde ingang
 
     
.

. n.a. de vries .
 
Het gebouw krijgt dan de naam N.A. de Vriesgebouw, een vernoeming naar de zoon van leerlooier Hartog de Vries, de stuwende kracht achter de bouw van de Winsumse synagoge. Zoon Nathan Albert de Vries (geboren te Winsum in1878 en overleden te Groningen in 1924) stond bekend als vooraanstaand SDAP-politicus en vakbondsman.

Na de verkoop en herinrichting van het gebouw in 1940 wordt het N.A. de Vriesgebouw heropend door de weduwe van N.A. de Vries, mw. Agnes de Vries-Bruins. Als feestgeschenken had zij een voorzittershamer en een klok meegebracht. Vanaf 1940 zijn de ‘klunderbeun’ (vrouwengalerij) en het heilig bad uit het gebouw verwijderd en op de plaats boven de ingang heeft de geveltegel met de Hebreeuwse tekst plaatsgemaakt voor een bordje met opschrift: ‘N.A. DE VRIESGEBOUW - 1935’.
x

.
. opheffing joodse gemeente
,
.
.
.
.
door aanbouw
. verdwijnen veel sporen
.
.

.

.

.
.
.
.

.

.
.
zelfstandig bestuur

  In 1947 besluit de Permanente Commissie van het Ned. Israëlitisch Kerkgenootschap (NIK) in Amsterdam dat de Ned. Israëlitische Gemeente Winsum wordt opgeheven en dat de rechten daarvan worden overgedragen aan de Ned. Israëlitische Gemeente Groningen. Twee jaar later betaalt 'De Moderne Winsumer Bestuurdersbond' 500 gulden voor aflossing van de hypotheek en zeven jaar rente van 20 gulden aan de Ned. Israëlitische Gemeente Groningen. Het gebouw ondergaat In 1965 een tweede verbouwing. Ditmaal vindt aanbouw plaats aan de noordwestkant. Daarbij verdwijnen de boogramen aan de noordkant uit beeld en komt de hoofdingang aan de westzijde te vervallen. Een verlaagd plafond verbergt het oorspronkelijke tongewelf en centrale verwarming zorgt voor modern comfort.

Deze grootscheepse verbouwing komt voor rekening van de bestuurdersbond, die voor het merendeel uit buurtbewoners bestaat. Uit een krantenknipsel van 1965 blijkt dat de bond nog een huis-aan-huiscollecte heeft gehouden om het zogenaamde ‘jodenkerkje’ te kunnen herstellen. De nieuwe aanbouw aan de noordwestzijde biedt ruimte voor kapstok, toilet en keuken. De uitbreiding en modernisering maakt het verenigingsgebouw beter geschikt voor de groepsactiviteiten waar het voor bestemd is.

Het N.A. de Vriesgebouw blijft nog tot de zomer van 1983 onder de FNV vallen en gaat daarna als zelfstandige stichting verder. De foto’s van het echtpaar de Vries-Bruins hebben nog lang in het N.A. de Vriesgebouw gehangen.
x
     
   

Oorlogsmonument 1993 en de stappen daarna

.
1993
.
.
.

.

.
.
.
.
.
.

.
.

. verhuur valt stil

 
Monument voor omgekomen Winsumer Joden .

Het ontwerp daarvoor is van de heer J.S.A. (Jan) Buwalda. Twee glazen platen in de vorm van de boogramen van de voormalige synagoge zijn daarvoor aan de oostwand van het gebouw bevestigd. De namen van de dertien omgekomen Winsumer Joden (in leeftijd variërend van 7 tot 84 jaar) staan vermeld op het linker paneel. Vanaf de start van haar activiteiten in de zomer van 1991 heeft de werkgroep 'Een joodse Erfenis' te Winsum de realisatie van dit oorlogsmonument al nagestreefd. Op 4 mei 1993 wordt het monument onthuld door rabbijn J.S. Jacobs uit Utrecht. Later dat jaar verschijnt de eerste publicatie over de Winsumer Joden van de werkgroep. In 1995 wordt de werkgroep een stichting en weet veel belangstellenden en donateurs aan zich te binden. Later ontstaat ook nauwere samenwerking tussen de besturen van Stichting Een Joodse Erfenis en het N.A. de Vriesgebouw. Tot 2004 wordt het gebouw dan nog verhuurd aan buurtverenigingen, een toneelclub, de belastingservice van het FNV, kerkelijke verenigingen, een muziekclub etc. Daarna valt het doek en komt het moeilijke besluit in beeld: restaureren en doorgaan of... komt wellicht de slopershamer in beeld?
x
.
1998
.
. ..
.
monumentstatus
  x
Joodse begraafplaats .

In de tussenliggende periode wordt de Joodse begraafplaats met bijbehorend sierhek in 1998 aangemerkt als rijksmonument en gerestaureerd. Beide objecten zijn dan eigendom van het Nederlands Israëlitisch Kerkgenootschap (NIK) in Amsterdam. Als reden voor het verkrijgen van de monumentstatus is vastgesteld dat het object geldt als:
- typisch voorbeeld van een Joodse begraafplaats uit de tweede helft van de 19e eeuw;
- relict van en als herinneringswaarde aan de Joodse gemeenschap van de Winsum;
- verkerend in hoge mate van gaafheid;
- fraai landschappelijk gelegen buiten de bebouwde kom.
x

.
2005
.
.
.
.
.

. mogelijke verkoop
. n.a. de vriesgebouw

  x
Naamgeving Sjoelplein en overleg Stichting Oude Groninger Kerken (SOGK)


Op 20 september 2005 besluit de gemeenteraad van Winsum om de woningbouwlocatie grenzend aan het perceel van het N.A. de Vriesgebouw de naam ‘Sjoelplein’ te geven. Met die nieuwe naam verwijst de raad naar het Jiddische woord ‘sjoel’, dat synagoge betekent en zo herinnert aan de oorspronkelijke functie van het naast de woningbouwlocatie gelegen N.A. de Vriesgebouw. In diezelfde periode is de gemeente Winsum in gesprek met de Stichting Oude Groninger Kerken, waarbij de mogelijkheden onderzocht worden om de synagoge over te dragen aan de SOGK. Het overleg leidt echter niet tot resultaat en de pogingen worden gestaakt.
x
     
. bidbook sbsw, pagina 15
. restauratieplannen
.
  .

.
     
.
2006
  x
Sluiting N.A. de Vriesgebouw en start Stichting Behoud Synagoge Winsum


Vanwege verscherpte brandveiligheidsmaatregelen wordt het N.A. de Vriesgebouw in 2006 gesloten. Op 19 december van datzelfde jaar gaat de eigendoms- en beheerstichting van het N.A. de Vriesgebouw met gewijzigde doelstellingen in nieuwe bestuurssamenstelling verder onder de naam Stichting Behoud Synagoge Winsum. De stichting werkt een restauratieplan uit en onderzoekt mogelijkheden voor financiering.
x
.
2007
.

  x
Monumentstatus

In het jaar waarin ‘Winsum 1057-2007’, het 950-jarig jubileum viert, wordt opnieuw een stap voorwaarts gezet richting restauratie van de voormalige synagoge. Op 11 december van dat jaar besluit de gemeenteraad van Winsum namelijk de voormalige synagoge in de Schoolstraat aan te merken als gemeentelijk monument. Een besluit dat past binnen het in 2006 vastgestelde gemeentelijke Erfgoedplan. Volgens het waardenstellend advies van Libau is er ondanks de ingrijpende verbouwing voldoende monumentale waarde aanwezig omdat de hoofdvorm van het gebouw nog voldoende herkenbaar is gebleven. Daarnaast stelt de monumentencommissie dat het inmiddels doorlopen traject laat zien dat de gemeente het gebouw als cultureel waardevol object erkent, met grote emotionele waarde door de aanwezigheid van het Joodse oorlogsmonument sinds 4 mei 1993.
x

. provinciehuis, 28 mei 2009
. zeefdruk voor cdk max v/d berg
 
     
.
2009/2010
  x
Tikoen en slopen voor de bouwvak begint


Als het restauratieplan klaar is en het Bidbook van Stichting Behoud Synagoge Winsum voor de fondswerving gedrukt, start Stichting Een joodse Erfenis een groot erfgoedproject om aandacht te vragen voor de restauratie. Als eerste activiteit biedt voorzitter Adri Dees van Stichting Behoud Synagoge Winsum op 28 mei 2009 in het provinciehuis de eerste zeefdruk van kunstenaar Aizo Betten aan commissaris Max van der Berg aan. Het bij erfgoedproject Tikoen behorende onderwijsprogramma start na de kerstvakantie. Het gehele project loopt door tot de zomer van 2010 en levert veel publieke aandacht op. Dat heeft een enthousiasmerende werking en mede op die stroom komt ook de verdere financiering rond. Zodat men in de zomer van 2010 met de sloopwerkzaamheden van start kan gaan.
x
. juni 2010
. slopen voor de bouwvak
 
     
   

Karakteristieke bouwelementen

.
.
.

.
.
.


. westerstraat 21

 

x

Men wil met de restauratie de synagoge in de oorspronkelijke staat herstellen, waardoor de Joodse uitstraling weer zichtbaar wordt. Daarvoor moet de aanbouw uit 1965 weer afgebroken worden en de vijf verdwenen boogramen moeten opnieuw worden aangebracht. De ingang in de westelijke muur wil men weer in oude luister herstellen. Op basis van het sporenonderzoek krijgt de voorgevel een verhoogde daklijst, net als het pand in de Westerstraat 21, waar de huissynagoge tot 1879 in was gevestigd. Boven de deurpartij komt een boograam en daarboven een gevelsteen met de oorspronkelijke Hebreeuwse tekst. Het voorbeeld daarvoor werd teruggevonden op de Joodse begraafplaats van Leens, waar de gevelsteen van de Leenster sjoel een plaatsje had gekregen tussen de Joodse graven.
x
 
     
.

. schoolstraat 24
.

. ^ klik voor vergroting ^ ..
 
In de openingsrede op 4 juli 1909 voor de, na brand herstelde, Leenster sjoel ging de Groninger opperrabbijn E. Hamburg uit van dezelfde Hebreeuwse tekst. Volgens het verslag in het Nieuw Israëlitisch Weekblad (45e jaargang, 1909 nr. 6) betoogde hij dat Joden hun gebedshuizen, scholen en huizen zo kunnen maken, dat zelfs een vijand van het Jodendom zou moeten uitroepen:

“Hoe schoon zijn uw tenten, O! Jacob, Uwe woningen, o, Israël!”

Na die gevleugelde Hebreeuwse woorden sprak hij bij geopende Arke het gebed voor het Koninklijk Huis uit en tot besluit werden er nog enige psalmen gezongen. Het voorbeeld voor de steenhouwer die de nieuwe gevelsteen voor de voormalige synagoge van Winsum zou maken, was dus binnen handbereik.
     
    x
Volgens het Bidbook van Stichting Behoud Synagoge Winsum wil men in de synagoge weer een eenvoudige plankenvloer, waarop de muurkast voor de Torarollen symbolisch wordt weergegeven. Ook de scheidingswand tussen de heilige ruimte en de daarvoor gelegen ruimte voor mikwe (heilig bad) en mogelijk studie zou symbolisch op het grond oppervlak worden weergegeven. Evenals de plaats in de heilige ruimte van biema en banken. Voorts zou de vrouwengalerij boven de ingang aan de westmuur in ere worden hersteld. Eronder komen een toilet, een kleine pantry en de trap naar boven, zodat het gebouw ook weer geschikt wordt voor groepswerk van sociaal-culturele aard.

Met dit verder uitgewerkte en doorgerekende plan verkrijgt men substantiële cofinanciering van de gemeente Winsum en provinciale financiering vanuit de regeling Programma Landelijk gebied 2007-2013 (Leaderproject). De overige gelden komen voort uit aanvragen bij fondsen en sponsoren. Het leidt er allemaal toe dat in het najaar van 2010 de restauratie in volle gang is en in het vroege voorjaar van 2011 wordt afgerond. Terugkijkend valt te constateren dat de onthulling van het oorlogsmonument aan het N.A. de Vriesgebouw op 4 mei 1993 van cruciaal belang is geweest voor de uiteindelijke restauratie van de voormalige synagoge naar de oorspronkelijke bouwvorm van 1879.
x
     
    Introductie &

§ 1.
Er blijft veel te raden over > klik

§ 2. Terug naar de oorspronkelijke bouwvorm

m
     
   
     
    . gevelsteen van synagoge leens nu .
. op de joodse begraafplaats .